(1) సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తిగా నియమించబడటానికి అర్హత కలిగిన వ్యక్తిని భారత అటార్నీ జనరల్‌గా రాష్ట్రపతి నియమించాలి.
(2) రాష్ట్రపతి ఎప్పటికప్పుడు తనకు సూచించే లేదా అప్పగించే న్యాయ సంబంధిత విషయాలపై భారత ప్రభుత్వానికి సలహా ఇవ్వడం అటార్నీ జనరల్ విధి. అలాగే న్యాయ స్వభావం కలిగిన ఇతర బాధ్యతలను నిర్వర్తించాలి. ప్రస్తుతం అమల్లో ఉన్న ఈ రాజ్యాంగం లేదా మరే ఇతర చట్టం ద్వారా ఆయనకు అప్పగించిన విధులను కూడా నిర్వహించాలి.
(3) తన విధులను నిర్వర్తించే సమయంలో భారతదేశ భూభాగంలోని అన్ని న్యాయస్థానాల్లో వాదనలు వినిపించే హక్కు అటార్నీ జనరల్‌కు ఉంటుంది.
(4) రాష్ట్రపతి ఇష్టానుసారం అటార్నీ జనరల్ పదవిలో కొనసాగుతారు. ఆయనకు చెల్లించాల్సిన పారితోషికాన్ని రాష్ట్రపతి నిర్ణయిస్తారు.
అటార్నీ జనరల్ ప్రభుత్వానికి ప్రధాన న్యాయాధికారి. భారతదేశంలోని అన్ని న్యాయస్థానాల్లో వాదనలు వినిపించే ప్రత్యేక హక్కు ఆయనకు ఉంటుంది. రాష్ట్రపతి సూచించిన విషయాలపై భారత ప్రభుత్వానికి న్యాయపరమైన సలహాలు ఇస్తారు. అయితే భారత ప్రభుత్వానికి వ్యతిరేకంగా సలహా ఇవ్వడం లేదా దాని వ్యతిరేకంగా న్యాయవాదిగా కేసు వాదించడం ఆయనకు అనుమతించబడదు. ఈ పరిమితి తప్ప, ఆయన వ్యక్తిగత న్యాయవాద వృత్తిని కొనసాగించడంపై సాధారణ నిషేధం లేదు.
(1) భారత ప్రభుత్వ కార్యనిర్వాహక చర్యలన్నీ రాష్ట్రపతి పేరుతో తీసుకున్నవిగా ప్రకటించాలి.
(2) రాష్ట్రపతి పేరుతో జారీ చేసి అమలు చేసే ఉత్తర్వులు, ఇతర పత్రాలు రాష్ట్రపతి రూపొందించే నియమాల్లో పేర్కొన్న విధంగా ధృవీకరించబడాలి. ఈ విధంగా ధృవీకరించబడిన ఉత్తర్వు లేదా పత్రం నిజంగా రాష్ట్రపతి జారీ చేయలేదని లేదా అమలు చేయలేదని చెప్పి దాని చెల్లుబాటును ప్రశ్నించరాదు.
(3) భారత ప్రభుత్వ పనులను సౌకర్యవంతంగా నిర్వహించడానికి, అలాగే ఆ పనులను మంత్రుల మధ్య కేటాయించడానికి రాష్ట్రపతి నియమాలను రూపొందించాలి.
కార్యనిర్వాహక చర్యను ఉత్తర్వు లేదా అధికారిక పత్రం రూపంలో తీసుకున్నప్పుడు, కేంద్ర కార్యనిర్వాహక అధికారం నిక్షిప్తమైన రాష్ట్రపతి పేరుతో ఆ చర్య తీసుకున్నట్లు పేర్కొనాలి. అయితే రాజ్యాంగంలోని 361వ అధికరణం కింద రాష్ట్రపతికి లభించే రక్షణను, 77వ అధికరణం ప్రకారం రాష్ట్రపతి పేరుతో జారీ చేసిన ఉత్తర్వులకు యథాతథంగా విస్తరించలేము. అందువల్ల 77(1) అధికరణాన్ని ఆధారంగా చూపి, మంత్రి చేసిన చట్టవిరుద్ధ చర్యపై కోర్టులో చర్య తీసుకోవడాన్ని అడ్డుకోలేరు. ఉత్తర్వు లేదా అధికారిక పత్రంలో పేర్కొన్న విషయాలు సరైనవో కాదో పరిశీలించకుండా ఈ నిబంధన న్యాయస్థానాలను నిరోధించదు. అలాగే ప్రభుత్వ ఉత్తర్వు తప్పు, చెల్లనిది లేదా చట్టపరమైన అధికార పరిధిని మించినదని ఎవరైనా సవాలు చేయడాన్నీ ఇది అడ్డుకోదు.
ప్రధానమంత్రి కింది విధులను నిర్వర్తించాలి:
(a) కేంద్ర ప్రభుత్వ వ్యవహారాల నిర్వహణకు సంబంధించిన మంత్రిమండలి నిర్ణయాలన్నింటినీ, శాసన ప్రతిపాదనలన్నింటినీ రాష్ట్రపతికి తెలియజేయాలి.
(b) కేంద్ర ప్రభుత్వ పరిపాలనకు సంబంధించిన విషయాలు, శాసన ప్రతిపాదనల గురించి రాష్ట్రపతి కోరిన సమాచారాన్ని అందించాలి.
(c) ఒక మంత్రి తీసుకున్న నిర్ణయాన్ని మంత్రిమండలి ఇంకా పరిశీలించకపోయి, ఆ విషయాన్ని మంత్రిమండలి పరిశీలనకు పంపాలని రాష్ట్రపతి కోరితే, ఆ విషయాన్ని మంత్రిమండలి ముందుంచాలి.
కార్యనిర్వాహక వ్యవస్థ పనితీరుపై అభిప్రాయం వ్యక్తం చేయడానికి, దాని చర్యలను విమర్శించడానికి రాష్ట్రపతికి రాజ్యాంగపరమైన హక్కు ఉంది. అందుకే ప్రధానమంత్రి ఎప్పటికప్పుడు రాష్ట్రపతిని కలుసుకుని మంత్రిమండలి నిర్ణయాలు, విధానపరమైన నిర్ణయాలు, పరిపాలనా చర్యల గురించి తెలియజేయాలి. ఒక మంత్రి స్వతంత్రంగా తీసుకున్న నిర్ణయాన్ని మళ్లీ పరిశీలించేందుకు రాష్ట్రపతి మంత్రిమండలికి పంపవచ్చు. పరిపాలన లేదా శాసన వ్యవహారాలకు సంబంధించిన మరే ఇతర సమాచారాన్నైనా రాష్ట్రపతి కోరవచ్చు; ప్రధానమంత్రి ఆ సమాచారాన్ని అందించాలి.
భారత రాష్ట్రపతిని రాజు లేదా రాణి మాదిరిగా నామమాత్రపు అధిపతి, ఆచారపరమైన అధిపతి అని కొన్నిసార్లు పేర్కొంటారు. అయితే రాజ్యాంగ సభలో జరిగిన చర్చలను దృష్టిలో ఉంచుకుంటే, ఆయనను రాజ్యాంగబద్ధమైన అధిపతి అని పిలవడం మరింత సముచితం. భారత రాజ్యాంగ వ్యవస్థలో రాష్ట్రపతి స్థానం అత్యున్నత గౌరవం, ప్రతిష్ఠ, దేశానికి ప్రాతినిధ్యం వహించే హోదాతో కూడుకున్నది. ఆయన దేశాధినేత. సుప్రీంకోర్టు రాష్ట్రపతి స్థానాన్ని సంక్షిప్తంగా ఇలా వివరించింది:
“రాష్ట్రపతిని కార్యనిర్వాహక వ్యవస్థకు అధికారిక లేదా రాజ్యాంగబద్ధమైన అధిపతిగా ఏర్పాటు చేశారు. వాస్తవ కార్యనిర్వాహక అధికారాలు ప్రధానమంత్రి నాయకత్వంలోని మంత్రులు లేదా మంత్రిమండలిలో ఉంటాయి. భారత రాజ్యాంగంలో ఇంగ్లాండ్‌లో ఉన్నట్లే పార్లమెంటరీ కార్యనిర్వాహక విధానం ఉంది. శాసనసభ సభ్యులతో ఏర్పడే మంత్రిమండలి, బ్రిటిష్ మంత్రిమండలి మాదిరిగా, రాష్ట్రంలోని శాసన విభాగాన్ని కార్యనిర్వాహక విభాగంతో అనుసంధానించే బంధంలా పనిచేస్తుంది.”
1976లో ఇందిరా గాంధీ ప్రభుత్వం 42వ రాజ్యాంగ సవరణ ద్వారా రాజ్యాంగాన్నే సవరించి, ఈ అంశంపై ఉన్న రాజకీయ వివాదానికి ముగింపు పలికింది. అనంతరం 44వ రాజ్యాంగ సవరణ ద్వారా, మంత్రిమండలి సలహాను రాష్ట్రపతి తిరిగి పరిశీలనకు పంపవచ్చనే నిబంధన చేర్చబడింది. అయితే మంత్రిమండలి అదే సలహాను మళ్లీ ధృవీకరిస్తే, రాష్ట్రపతి ఆ సలహా ప్రకారమే వ్యవహరించాలి.
లోక్‌సభలో ఏ ఒక్క పార్టీకి స్పష్టమైన మెజారిటీ లేని పరిస్థితుల్లో, లేదా ప్రధానమంత్రి ఆకస్మికంగా మరణించి మంత్రిమండలి కొనసాగని సందర్భంలో, కొత్త ప్రధానమంత్రిని ఎంచుకోవడంలో రాష్ట్రపతికి గణనీయమైన విచక్షణాధికారం ఉంటుంది. పార్లమెంటులో అవిశ్వాస తీర్మానంలో ఓడిపోయిన ప్రధానమంత్రి లేదా మంత్రిమండలిని పదవి నుంచి తప్పించే పరిస్థితులూ ఏర్పడవచ్చు.
లోక్‌సభకు తాత్కాలిక స్పీకర్‌ను, రాజ్యసభకు తాత్కాలిక ఛైర్మన్‌ను నియమించడంలో రాష్ట్రపతికి విస్తృతమైన అధికారాలు ఉంటాయి. కొన్ని సందర్భాల్లో బిల్లుకు ఆమోదం ఇవ్వకుండా నిలిపివేయవచ్చు. తొమ్మిదవ లోక్‌సభ కాలంలో, కేవలం ఒక సంవత్సరం పదవీకాలం పూర్తిచేసిన పార్లమెంటు సభ్యులకు పెన్షన్ కల్పించే సవరణ బిల్లు రాష్ట్రపతి సిఫారసు లేకుండానే ప్రవేశపెట్టి ఆమోదించినప్పుడు, రాష్ట్రపతి వెంకటరామన్ ఆ బిల్లుకు ఆమోదం ఇవ్వలేదు.
పార్లమెంటు సమావేశంలో లేని సమయంలో ఆర్డినెన్స్ జారీ చేయడానికి ఆమోదం ఇవ్వకుండా రాష్ట్రపతి నిలిపివేయవచ్చు లేదా నిర్ణయాన్ని నిరవధికంగా వాయిదా వేయవచ్చు. అలా జరిగితే మంత్రిమండలి ఇబ్బందికర పరిస్థితిలో పడవచ్చు. క్షమాభిక్ష మంజూరు చేసే అధికారాన్ని కొందరు రాష్ట్రపతులు ప్రభావవంతంగా వినియోగించారు. అలాగే సమగ్రతపై సందేహాలు ఉన్న కొందరు సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తుల నియామక ప్రతిపాదనలను ఒక రాష్ట్రపతి ఆమోదించకపోవడంతో అవి ముందుకు సాగలేదు. రాష్ట్రపతి నిర్ణయం తీసుకోవడానికి పట్టే సమయాన్ని ప్రశ్నించలేమనే అభిప్రాయమూ వ్యక్తమవుతుంది.
తన పదవీకాలంలో రాష్ట్రపతి నారాయణన్ ఉత్తరప్రదేశ్, బీహార్ రాష్ట్రాల్లో రాష్ట్రపతి పాలన విధించాలనే రెండు ప్రతిపాదనలను తిరిగి పంపించారు. 356వ అధికరణంలో పేర్కొన్న రాష్ట్రపతి “సంతృప్తి” ఆయనకు సంబంధించిన ప్రత్యేక రాజ్యాంగపరమైన అంశం. అయితే 74(2) అధికరణాన్ని దృష్టిలో ఉంచుకుని, రాష్ట్రపతి మరియు మంత్రుల మధ్య జరిగే చర్చలు ప్రజా చర్చలకు లేదా మీడియా వివాదాలకు అంశం కావాలా అనే విషయం చర్చనీయాంశంగా ఉంటుంది.
వరుసగా వచ్చిన కొందరు ప్రధానమంత్రులు దేశ నాయకులుగా వ్యవహరించడంకంటే తమ రాజకీయ పార్టీల నాయకులుగా ఎక్కువగా కనిపించడంతో, రాష్ట్రపతి అత్యున్నత పదవిపై ప్రజల్లో మరింత విశ్వాసం ఉండాలనే అభిప్రాయం పెరుగుతోంది. పార్టీ ప్రయోజనాలకంటే దేశ ప్రయోజనాలకు ప్రధానమంత్రి ప్రాధాన్యం ఇచ్చే సందర్భాలు తగ్గుతున్నాయనే అభిప్రాయమూ వ్యక్తమవుతోంది. అంతర్జాతీయ సంబంధాల్లో భారత రాష్ట్రపతికి ప్రోటోకాల్ బాధ్యతలు ఉంటాయి. కేంద్ర ప్రభుత్వ ఉన్నతాధికారులతో కలిసి ఇతర దేశాలను సందర్శించడం, ద్వైపాక్షిక మరియు అంతర్జాతీయ ఒప్పందాలపై సంతకాలు జరిగే సందర్భాల్లో పాల్గొనడం వంటి బాధ్యతలు ఆయన నిర్వర్తిస్తారు. అత్యవసర పరిస్థితి ప్రకటించడం, రాష్ట్రాల్లో రాష్ట్రపతి పాలన విధించడం వంటి రాజ్యాంగ ప్రక్రియల్లోనూ ఆయన కీలక పాత్ర పోషిస్తారు.
ఇంగ్లాండ్, జపాన్, నెదర్లాండ్స్ వంటి దేశాల్లోని వారసత్వ రాజ్యాధిపతుల మాదిరిగా భారత రాష్ట్రపతి వారసత్వంగా పదవిని పొందరు. భారతదేశంలో రాష్ట్రపతి ఎన్నిక రాజ్యాంగబద్ధమైన ఎన్నికల విధానం ద్వారా జరుగుతుంది. పార్లమెంటరీ విధానంలో నిర్ణయాలు తీసుకోవడంలో ఆలస్యం, ప్రతిపక్ష పార్టీలు పాలించే రాష్ట్రాలు ప్రధానమంత్రి పదవికి ప్రాధాన్యాన్ని అంగీకరించకపోవడం, సంకీర్ణ ప్రభుత్వాల్లోని భాగస్వామ్య పక్షాలు మెజారిటీ నిలుపుకోవడానికి ఒత్తిడి తెచ్చే పరిస్థితులు వంటి కారణాలతో రాష్ట్రపతి పాలనా విధానం అవసరమా అనే చర్చ ఉద్భవించింది. ఇలాంటి పరిస్థితులు కేంద్రంలో అవినీతి, అనారోగ్యకర నిర్ణయాలకు దారితీస్తాయని కొందరు వాదించారు. కేంద్ర ప్రభుత్వానికి బలహీనమైన, అస్థిరమైన నాయకత్వం ఉండటం గణతంత్ర దేశానికి అనుకూలం కాదని వారి అభిప్రాయం. జాతీయ అభివృద్ధి అంశాలపై ఏకాభిప్రాయం సాధించాల్సిన పార్లమెంటు రాజకీయ పోరాట వేదికగా మారుతోందనే విమర్శ కూడా ఉంది.
ప్రధానమంత్రికి లోక్‌సభలో మెజారిటీ ఉన్నా రాజ్యసభలో ఉండకపోవచ్చు. అటువంటి పరిస్థితిలో రెండు సభల ఆమోదం లేకుండా విస్తృతమైన సంస్కరణలను అమలు చేయడం కష్టమవుతుంది. ఎన్నికైన ప్రభుత్వాల అస్థిరతకు సూత్రరహిత రాజకీయ అవకాశవాదం, కాలానుగుణంగా జరిగే రాజకీయ పునర్వ్యవస్థీకరణలు, పార్టీ మార్పులు, తిరిగి పార్టీ మార్పులు కొంతవరకు కారణమని రాజ్యాంగ సమీక్ష జాతీయ కమిషన్ అభిప్రాయపడింది.
అయితే, భారతదేశంలో ఒక ఆరోగ్యకరమైన సంప్రదాయం క్రమంగా అభివృద్ధి చెందుతోందనే అభిప్రాయమూ ఉంది. 2015లో అసహనం లేదా మతసామరస్య భంగం వంటి అంశాలు చర్చకు వచ్చినప్పుడు, రాష్ట్రపతి తన ప్రభుత్వానికి బహిరంగంగా సూచనలు చేయడానికి వెనుకాడలేదని పేర్కొనబడింది. ముఖ్యమైన నిర్ణయాలపై రాష్ట్రపతి తుది ఆమోదం తెలిపే ముందు ఆయన కార్యదర్శి లేదా రాష్ట్రపతి కార్యాలయం మరింత చురుకుగా భాగస్వామ్యం కావడం ద్వారా నిర్ణయాలు కేవలం అధికారికంగా కాకుండా, రాష్ట్రపతి వాటిని పరిశీలించిన తర్వాత తీసుకున్నవిగా ఉండే అవకాశం పెరుగుతుంది. ముఖ్యంగా జాతీయ ప్రాధాన్యం ఉన్న అంశాలు రాజకీయ ప్రయోజనాలు, కలహాలకు అతీతంగా పరిశీలించబడాలి.
ప్రధానమంత్రి మరియు రాష్ట్రపతి మధ్య మెరుగైన సమన్వయం ప్రజల్లోని అపోహలను తొలగించగలదు. దాంతో దేశ సమగ్రతను కాపాడటం, అంతర్జాతీయ స్థాయిలో అభివృద్ధి చెందిన దేశాల సరసన భారతదేశ స్థానం బలోపేతం చేయడం వంటి లక్ష్యాల కోసం ప్రజలు మరింత నిబద్ధతతో కృషి చేయగలరు. ఈ దృక్కోణంలో రాష్ట్రపతి పాలనా విధానంపై చర్చకు ప్రాధాన్యం తగ్గి, ప్రస్తుత రాజ్యాంగ వ్యవస్థను మరింత ఉత్సాహంతో, అక్షరార్థంలోనూ స్ఫూర్తిలోనూ అమలు చేయాలనే అభిప్రాయం ముందుకు వస్తుంది.
అయితే, భారతదేశం పూర్తిస్థాయి రాష్ట్రపతి పాలనా విధానాన్ని స్వీకరించడం సులభం కాదనే వాదన కూడా ఉంది. అలా చేస్తే పార్లమెంటరీ ప్రజాస్వామ్యానికి ఉన్న ప్రత్యేక స్వరూపం దెబ్బతినవచ్చు. అత్యవసర పరిస్థితి సమయంలో ఇందిరా గాంధీ ప్రధానమంత్రిగా ఉన్నప్పుడు దేశం అనుభవించిన అధికార కేంద్రీకరణకంటే కూడా రాష్ట్రపతి మరింత నిరంకుశంగా వ్యవహరించే ప్రమాదం ఉందని ఈ వాదన హెచ్చరిస్తుంది.