రాజ్యాంగాన్ని మొదట రూపొందించినప్పుడు, నియోజకవర్గాల పునర్విభజనకు జనాభానే ఏకైక ప్రాతిపదికగా భావించారు. దేశంలో జనాభా పెరుగుదలను నియంత్రించేందుకు కేంద్ర ప్రభుత్వం అనుసరించిన జనాభా విధానంలో భాగంగా, ఇతర చర్యలతో పాటు, ఒక రాష్ట్రం లేదా ప్రాంతంలో జనాభా పెరుగుదల ప్రభావాన్ని తగ్గించడానికి ఆ రాష్ట్ర జనాభా ఆధారంగా దానికి కేటాయించాల్సిన స్థానాల సంఖ్యను కొంతకాలం పాటు స్థిరంగా ఉంచే చర్యను చేపట్టవచ్చని భావించారు. జనాభా పెరుగుదల ప్రతికూల స్థాయికి చేరేంతవరకు ఈ నిలుపుదల కొనసాగించాలనే ఉద్దేశం ఉంది.
నియోజకవర్గాల పునర్విభజనను నిలిపివేయడం వల్ల ఏర్పడిన ఒక ప్రధాన ఫలితం పార్లమెంటరీ నియోజకవర్గాల పరిమాణం అనవసరంగా పెద్దదవడం. అనేక పెద్ద రాష్ట్రాల్లో ఒక్కో పార్లమెంటరీ నియోజకవర్గంలో 25 లక్షలు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ జనాభా ఉంది. ఇది “ఒక వ్యక్తికి ఒక ఓటు” అనే సూత్రానికి విరుద్ధంగా ఉంటుంది. నియోజకవర్గాల పునర్విభజనకు జనాభానే ఏకైక ప్రమాణంగా తీసుకునే విధానం తన ప్రాధాన్యాన్ని కొంతవరకు కోల్పోయినట్లు కనిపిస్తోంది. అందువల్ల పునర్విభజనకు ప్రాతిపదికను నిర్ణయించేటప్పుడు జనాభాతో పాటు ఇతర అంశాలను కూడా పరిగణనలోకి తీసుకోవాల్సిన సమయం వచ్చింది. 1976లో 30 సంవత్సరాలపాటు, ఆ తరువాత 2002లో మరో 30 సంవత్సరాలపాటు నియోజకవర్గాల పునర్విభజనను నిలిపివేయడం రాజ్యాంగపరంగా చెల్లుబాటు కావచ్చు. అయినప్పటికీ, అది “ఒక వ్యక్తికి ఒక ఓటు” అనే సూత్రానికి విరుద్ధంగా ఉంటుంది.
క్రింది అర్హతలు లేని వ్యక్తి పార్లమెంటులో ఒక స్థానానికి ఎన్నిక కావడానికి అర్హుడు కాడు:
(a) అతను భారత పౌరుడై ఉండాలి. అలాగే, మూడవ షెడ్యూలులో ఆ ప్రయోజనం కోసం నిర్దేశించిన నమూనా ప్రకారం, ఎన్నికల సంఘం ఈ విషయంలో అధికారం ఇచ్చిన వ్యక్తి ఎదుట ప్రమాణం చేయాలి లేదా ప్రతిజ్ఞ చేసి సంతకం చేయాలి;
(b) రాజ్యసభ స్థానానికి పోటీ చేసే వ్యక్తికి కనీసం ముప్పై సంవత్సరాల వయస్సు ఉండాలి; లోక్‌సభ స్థానానికి పోటీ చేసే వ్యక్తికి కనీసం ఇరవై ఐదు సంవత్సరాల వయస్సు ఉండాలి; మరియు
(c) పార్లమెంటు చేసిన ఏదైనా చట్టం ద్వారా లేదా దాని ఆధారంగా ఈ విషయంలో నిర్దేశించిన ఇతర అర్హతలు అతనికి ఉండాలి.
ఎన్నికల్లో పోటీ చేయాలనుకునే వ్యక్తి లోక్‌సభ స్థానానికి పోటీ చేస్తే కనీసం ఇరవై ఐదు సంవత్సరాల వయస్సు, రాజ్యసభ స్థానానికి పోటీ చేస్తే కనీసం ముప్పై సంవత్సరాల వయస్సు కలిగి ఉండాలి. ఆ వ్యక్తి భారత పౌరుడై ఉండటం కూడా తప్పనిసరి. ఒక వ్యక్తి పుట్టుక ద్వారా పౌరసత్వాన్ని పొందవచ్చు లేదా తరువాత పౌరసత్వం సంపాదించవచ్చు. ముఖ్యంగా తల్లిదండ్రులిద్దరూ భారత పౌరులు కానప్పుడు లేదా వారిలో ఒకరు మాత్రమే భారత పౌరుడైనప్పుడు పౌరసత్వం పొందే విధానాలను 1955 పౌరసత్వ చట్టం వివరంగా నిర్దేశిస్తుంది. ప్రజాప్రాతినిధ్య చట్టం, 1950కు చేసిన సవరణ ద్వారా, విదేశాల్లో నివసించే భారతీయుడు భారతదేశంలో ఓటరుగా నమోదు కావచ్చు. అయితే అలాంటి వ్యక్తి ఎన్నికల్లో పోటీ చేయడానికి అర్హుడు కాడు.
(1) రాష్ట్రాల మండలిలో క్రింది సభ్యులు ఉంటారు:
(a) మూడవ ఉపవిభాగంలోని నిబంధనల ప్రకారం రాష్ట్రపతి నామినేట్ చేసే పన్నెండు మంది సభ్యులు; మరియు
(b) రాష్ట్రాలు, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలకు ప్రాతినిధ్యం వహించే గరిష్ఠంగా రెండు వందల ముప్పై ఎనిమిది మంది ప్రతినిధులు.
(2) రాష్ట్రాలు, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాల ప్రతినిధుల ద్వారా భర్తీ చేయాల్సిన రాష్ట్రాల మండలి స్థానాల కేటాయింపు, నాలుగవ షెడ్యూలులో ఇందుకు సంబంధించిన నిబంధనలకు అనుగుణంగా ఉండాలి.
(3) ఉపవిభాగం (1)లోని ఉపఖండం (a) ప్రకారం రాష్ట్రపతి నామినేట్ చేసే సభ్యులు సాహిత్యం, విజ్ఞానశాస్త్రం, కళలు, సామాజిక సేవ వంటి రంగాల్లో ప్రత్యేక జ్ఞానం లేదా ఆచరణాత్మక అనుభవం కలిగి ఉండాలి.
(4) రాష్ట్రాల మండలిలో ప్రతి రాష్ట్రానికి చెందిన ప్రతినిధులను, ఆ రాష్ట్ర శాసనసభలో ఎన్నికైన సభ్యులు, ఏక బదిలీ ఓటు విధానంతో కూడిన దామాషా ప్రాతినిధ్య పద్ధతి ప్రకారం ఎన్నుకోవాలి.
(5) రాష్ట్రాల మండలిలో కేంద్రపాలిత ప్రాంతాల ప్రతినిధులను పార్లమెంటు చట్టం ద్వారా నిర్దేశించే విధానంలో ఎంపిక చేయాలి.
రాజ్యాంగంలోని 80వ అధికరణం రాజ్యసభ గరిష్ఠ సభ్యుల సంఖ్యను 250గా నిర్ణయిస్తుంది. అందులో 12 మందిని రాష్ట్రపతి నామినేట్ చేస్తారు; 238 మంది రాష్ట్రాలు, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాల ప్రతినిధులుగా ఉంటారు. అయితే ప్రస్తుత రాజ్యసభ సభ్యుల సంఖ్య 245. వీరిలో 233 మంది రాష్ట్రాలు మరియు ఢిల్లీ, పుదుచ్చేరి కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలకు ప్రాతినిధ్యం వహిస్తారు; 12 మందిని రాష్ట్రపతి నామినేట్ చేస్తారు. రాష్ట్రపతి నామినేట్ చేసే సభ్యులు సాహిత్యం, విజ్ఞానశాస్త్రం, కళలు, సామాజిక సేవ వంటి రంగాల్లో ప్రత్యేక జ్ఞానం లేదా ఆచరణాత్మక అనుభవం కలిగినవారు.
రాజ్యాంగంలోని నాలుగవ షెడ్యూలు రాజ్యసభలో రాష్ట్రాలు, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలకు కేటాయించే స్థానాలను నిర్దేశిస్తుంది. ప్రతి రాష్ట్ర జనాభా ఆధారంగా స్థానాల కేటాయింపు జరుగుతుంది. రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ, కొత్త రాష్ట్రాల ఏర్పాటు కారణంగా, 1952 నుంచి రాష్ట్రాలు మరియు కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలకు రాజ్యసభలో కేటాయించిన ఎన్నికైన స్థానాల సంఖ్య కాలానుగుణంగా మారుతూ వచ్చింది.
రాజ్యసభ శాశ్వత సభ. దాని సభ్యులు ఆరు సంవత్సరాల పదవీకాలానికి ఎన్నికవుతారు; ప్రతి రెండేళ్లకు సుమారు మూడవ వంతు మంది సభ్యులు పదవీ విరమణ చేస్తారు. 2003 వరకు రాజ్యసభకు ఎన్నిక కావాలనుకునే వ్యక్తి సంబంధిత రాష్ట్రం లేదా కేంద్రపాలిత ప్రాంతంలో సాధారణ నివాసిగా ఉండటం తప్పనిసరి. ఓటింగ్ రహస్యంగా జరగాలనే నిబంధన కూడా ఉండేది. 2003లో చేసిన సవరణ ద్వారా సాధారణ నివాసిగా ఉండాలనే అర్హతను, రహస్య ఓటింగ్ నిబంధనను తొలగించారు. 2003 సవరణలను సుప్రీంకోర్టులో సవాలు చేయగా, అవి రాజ్యాంగబద్ధమైనవిగా కోర్టు సమర్థించింది.
Kuldip Nayar v. Union of India and Others (1) కేసులో సుప్రీంకోర్టు ఈ సవరణ రాజ్యాంగబద్ధతను సమర్థించింది. కోర్టు ఈ విధంగా వ్యాఖ్యానించింది:
“...రాష్ట్రాల మండలిలో రాష్ట్రాలు, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాల ప్రతినిధుల ద్వారా భర్తీ చేయాల్సిన స్థానాల కేటాయింపు, నాలుగవ షెడ్యూలులో ఉన్న నిబంధనలకు అనుగుణంగా ఉండాలని 80(2) అధికరణం పేర్కొంటుంది. ప్రతి రాష్ట్రానికి చెందిన ప్రతినిధులను ఆ రాష్ట్ర శాసనసభలో ఎన్నికైన సభ్యులు, ఏక బదిలీ ఓటు ద్వారా దామాషా ప్రాతినిధ్య పద్ధతిలో ఎన్నుకోవాలని 80(4) అధికరణం నిర్దేశిస్తుంది. వీటికి అదనంగా ఈ విషయంలో పార్లమెంటు శాసనాధికారాలపై రాజ్యాంగం ఎలాంటి పరిమితినీ విధించలేదు. ప్రజాప్రాతినిధ్య (సవరణ) చట్టం, 2003 (2003లోని 40వ చట్టం) ద్వారా ప్రజాప్రాతినిధ్య చట్టం, 1951లోని 3, 59, 94, 128 సెక్షన్లకు చేసిన సవరణలు, రాజ్యాంగంలోని 246వ అధికరణాన్ని 84, 327 అధికరణాలతో పాటు ఏడవ షెడ్యూలులోని కేంద్ర జాబితా 72వ అంశంతో కలిపి చదివినప్పుడు పార్లమెంటుకు లభించే అధికారాల ఆధారంగా చేయబడ్డాయి. ప్రశ్నించబడిన సవరణ రాజ్యాంగంలోని ఏ నిబంధననూ ఉల్లంఘించదు. రాజ్యాంగంలోని మూడవ భాగంలో పొందుపరిచిన ప్రాథమిక హక్కులకు విరుద్ధమని కూడా చెప్పలేం. సవరణ చట్టాన్ని రూపొందించడానికి పార్లమెంటుకు శాసనాధికారం ఉందనే విషయంపై వివాదం లేదు. ఈ వాస్తవాలు, పరిస్థితులలో, ప్రశ్నించబడిన చట్టాన్ని రాజ్యాంగవిరుద్ధమని కొట్టివేయలేం. ప్రజాప్రాతినిధ్య చట్టం, 1951కు ప్రజాప్రాతినిధ్య (సవరణ) చట్టం, 2003 (చట్టం సంఖ్య 40/2003) ద్వారా చేసిన సవరణల రాజ్యాంగబద్ధతను ప్రశ్నించిన అన్ని రిట్ పిటిషన్లలో తగిన మెరిట్ లేకపోవడంతో వాటిని కొట్టివేస్తున్నాం.”