రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 102(1)(a) కింద తనకు ఉన్న అధికారాన్ని వినియోగిస్తూ, కొన్ని పదవులను లాభదాయక పదవులుగా పరిగణించి అనర్హత విధించకుండా పార్లమెంట్ చట్టాల ద్వారా మినహాయించింది. అవి:
1. పార్లమెంట్ (అనర్హత నివారణ) చట్టం, 1959.
2. పార్లమెంట్‌లో ప్రతిపక్ష నాయకుల జీతాలు, భత్యాల చట్టం, 1977లోని సెక్షన్ 12.
3. పార్లమెంట్ (అనర్హత నివారణ) సవరణ చట్టం, 1933.
4. పార్లమెంట్‌లో గుర్తింపు పొందిన పార్టీలు, సమూహాల నాయకులు మరియు ముఖ్య విప్‌లకు సౌకర్యాలు కల్పించే చట్టం, 1998లోని సెక్షన్ 5.
5. పార్లమెంట్‌లో గుర్తింపు పొందిన పార్టీలు, సమూహాల నాయకులు మరియు ముఖ్య విప్‌లకు సౌకర్యాలు కల్పించే సవరణ చట్టం, 2000.
6. పార్లమెంట్ (అనర్హత నివారణ) సవరణ చట్టం, 2006.
పార్లమెంట్ (అనర్హత నివారణ) సవరణ చట్టం, 2006 రాజ్యాంగబద్ధతను సవాలు చేశారు. Consumer Education and Research Society v. Union of India and Others, (2009) 9 SCC 648 కేసులో సుప్రీంకోర్టు రెండు ప్రశ్నలను రూపొందించింది:
(i) కొన్ని లాభదాయక పదవులను అనర్హత నుంచి గత తేదీ నుంచి మినహాయించిన సవరణ చట్టం రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్స్ 101 నుంచి 104ను ఉల్లంఘిస్తుందా? అలా అయితే అది చెల్లదా?
(ii) చట్టబద్ధమైన మరియు చట్టబద్ధం కాని సంస్థలకు సంబంధించిన 55 పదవులకు మినహాయింపు ఇస్తూ, ఆ ప్రతిపాదనను సంయుక్త కమిటీకి పంపకపోవడం వల్ల ఆ సవరణ చట్టం రూపానికి మాత్రమే చట్టబద్ధమైనదిగా ఉండి, రాజ్యాంగ సంప్రదాయాన్ని లేదా ఆర్టికల్ 14ను ఉల్లంఘించిందా?
మొదటి ప్రశ్నపై న్యాయస్థానం ఈ విధంగా వ్యాఖ్యానించింది:
“ఆర్టికల్స్ 101 నుంచి 103లోని నిబంధనలను సరిగా అర్థం చేసుకుంటే, ఆర్టికల్ 102(1) కింద అనర్హతకు సంబంధించి ఆర్టికల్ 103(1) ప్రకారం రాష్ట్రపతి ప్రకటించడం, అలాగే ఆర్టికల్ 102(2) కింద అనర్హతకు సంబంధించి పదో షెడ్యూల్‌లోని పేరా 6 ప్రకారం స్పీకర్ లేదా ఛైర్మన్ ప్రకటించడం—సభ్యుని స్థానం ఖాళీ కావడానికి ముందస్తు షరతు అని స్పష్టమవుతుంది. ఆర్టికల్ 101(3)(a)ను వేరే విధంగా అర్థం చేసుకుంటే అసంబద్ధ ఫలితాలు వస్తాయి; దాంతో రాజ్యాంగంలోని లేదా ప్రజాప్రాతినిధ్య చట్టంలోని సంబంధిత నిబంధనలను అమలు చేయడం అసాధ్యమవుతుంది.”
అనర్హత కారణంగా సభ్యుని స్థానం ఖాళీ కావాల్సి వచ్చినా, ఆర్టికల్ 103 కింద రాష్ట్రపతి అనర్హతపై నిర్ణయం తీసుకొని ప్రకటించినప్పుడే ఆ స్థానం ఖాళీ అవుతుందని న్యాయస్థానం పేర్కొంది.
రెండవ ప్రశ్నపై, ఏ పదవులను అనర్హత నుంచి మినహాయించాలన్నది శాసనసభ పరిధిలోని అంశమని న్యాయస్థానం తెలిపింది. ఇలాంటి ఇతర లాభదాయక పదవులను మినహాయింపు జాబితాలో చేర్చలేదనే కారణంతో మాత్రమే ఆర్టికల్ 14 ఉల్లంఘన జరిగిందన్న వాదనకు ఆధారం లేదని పేర్కొంది. ప్రతి లాభదాయక పదవికి సభ్యునిపై వేర్వేరు ప్రభావాలు, పరిణామాలు ఉండవచ్చు. అందువల్ల అన్ని పదవులూ సమానమని, అన్నింటినీ మినహాయించాలని భావించడానికి సముచిత ఆధారం లేదు. ఆర్టికల్ 14పై ఆధారపడిన వాదన తర్కరహితమైనదని, బలం లేనిదని న్యాయస్థానం అభిప్రాయపడింది.
పార్లమెంట్ (అనర్హత నివారణ) సవరణ చట్టం, 2006ను రాజ్యాంగబద్ధమైనదిగా న్యాయస్థానం సమర్థించింది. తీర్పులోని పేరా 77లో ఈ అంశాన్ని ఇలా వివరించింది:
“ప్రభుత్వం కింద ఏ రకమైన పదవి ‘లాభదాయక పదవి’ అవుతుంది, అటువంటి పదవికి అనర్హత నుంచి మినహాయింపు ఇవ్వాలా అనే విషయాలను పార్లమెంట్ పరిశీలించాలి. ఎంపీ నిర్వహించే కొన్ని పదవులు ప్రజలచే ఎన్నుకోబడిన ప్రతినిధిగా అతని లేదా ఆమె బాధ్యతలకు విరుద్ధంగా ఉండవచ్చు; స్వతంత్రతను ప్రభావితం చేసి, నియోజకవర్గం పట్ల నిబద్ధతను బలహీనపరచవచ్చు. అందువల్ల అలాంటి పదవులు అనర్హతకు దారితీయాలా అన్నది పార్లమెంట్ పరిష్కరించాల్సిన విషయం. మినహాయించిన పదవులను ఒకే సాధారణ వర్గంగా వర్గీకరించడం కూడా సాధ్యం కాదు. ఏ పదవికైనా మినహాయింపు కల్పించే చట్టం రూపొందించేటప్పుడు, ఆ పదవి ఎంపీ స్థానానికి విరుద్ధమా, ఆయన లేదా ఆమె స్వతంత్రత దెబ్బతింటుందా, నియోజకవర్గం పట్ల నిబద్ధత ప్రభావితమవుతుందా అనే అంశాలను తప్పనిసరిగా పరిగణనలోకి తీసుకోవాలి. శాసనసభ్యుల స్వతంత్రతను కాపాడటానికి, కార్యనిర్వాహక శాఖ నుంచి అనుచిత ప్రభావం పడకుండా చూడటానికి ఇది అవసరం.”
ఏదైనా పదవికి అనర్హత నుంచి మినహాయింపు కల్పించే చట్టం రూపొందించేటప్పుడు, ఆ పదవి ఎంపీ స్థానానికి విరుద్ధమా, సభ్యుని స్వతంత్రతను దెబ్బతీస్తుందా, నియోజకవర్గం పట్ల నిబద్ధతను ప్రభావితం చేస్తుందా అనే అంశాలను తప్పక పరిగణనలోకి తీసుకోవాలని న్యాయస్థానం అభిప్రాయపడింది. శాసనసభ్యుల స్వతంత్రతను రక్షించడానికి, కార్యనిర్వాహక శాఖ నుంచి అనుచిత ప్రభావం పడకుండా ఉండటానికి ఈ పరిశీలన అవసరం. అయితే కొత్తగా మినహాయించిన పదవుల్లో ఏదైనా అనుచితమైనదని, నియోజకవర్గ ప్రయోజనాలకు హానికరమని లేదా సభ్యుని స్వతంత్రతను ప్రభావితం చేస్తుందని పిటిషనర్ల తరఫు న్యాయవాదులు వాదించలేదని న్యాయస్థానం గమనించిన అంశం కూడా ముఖ్యమైనది.
(1) ఈ రాజ్యాంగంలోని నిబంధనలకు, పార్లమెంట్ విధానాన్ని నియంత్రించే నియమాలు మరియు స్థిర ఆదేశాలకు లోబడి, పార్లమెంట్‌లో వాక్స్వాతంత్ర్యం ఉంటుంది.
(2) పార్లమెంట్‌లో లేదా దాని ఏ కమిటీలోనైనా సభ్యుడు చేసిన వ్యాఖ్య లేదా వేసిన ఓటుకు సంబంధించి అతనిపై ఏ న్యాయస్థానంలోనూ చర్య తీసుకోరాదు. అలాగే పార్లమెంట్ సభలలో ఏదైనా సభ అధికారంతో లేదా దాని ఆధ్వర్యంలో నివేదిక, పత్రం, ఓటు లేదా కార్యకలాపాల వివరాలు ప్రచురించినందుకు ఏ వ్యక్తిపైనా అటువంటి చర్య తీసుకోరాదు.
(3) ఇతర విషయాల్లో, పార్లమెంట్‌లోని ప్రతి సభకు, దాని సభ్యులకు మరియు కమిటీలకు ఉండే అధికారాలు, ప్రత్యేక హక్కులు, రక్షణలు—పార్లమెంట్ కాలానుగుణంగా చట్టం ద్వారా నిర్ణయించినట్లుగా ఉంటాయి. అలా చట్టం ద్వారా నిర్ణయించే వరకు, రాజ్యాంగం (నలభై నాలుగవ సవరణ) చట్టం, 1978లోని సెక్షన్ 15 అమల్లోకి రావడానికి వెంటనే ముందు ఆ సభకు, దాని సభ్యులకు, కమిటీలకు ఉన్నవే వర్తిస్తాయి.
(4) ఈ ఆర్టికల్‌లోని క్లాజులు (1), (2), (3) రాజ్యాంగం ప్రకారం పార్లమెంట్ సభలో మాట్లాడటానికి లేదా దాని కార్యకలాపాల్లో పాల్గొనడానికి హక్కు కలిగిన వ్యక్తులకు కూడా, పార్లమెంట్ సభ్యులకు వర్తించినట్లే వర్తిస్తాయి.
రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 105లో పార్లమెంట్‌లోని ప్రతి సభకు, సభ్యులకు, కమిటీలకు సంబంధించిన ప్రత్యేక హక్కులు మరియు రక్షణలు పేర్కొనబడ్డాయి. ఈ ఆర్టికల్‌లో నాలుగు క్లాజులు ఉన్నాయి. రాష్ట్ర శాసనసభ సభలు, వాటి సభ్యులు, కమిటీల అధికారాలు, ప్రత్యేక హక్కులు మరియు రక్షణలను ఆర్టికల్ 194 కూడా ఇదే విధంగా వివరిస్తుంది.
ఆర్టికల్ 105(1)ను సుప్రీంకోర్టు MSM Sharma v. Shri Krishna Sinha (ఇన్ రీ కేశవ్ సింగ్ కేసు) మరియు Narsimha Rao v. State కేసుల్లో అర్థం చేసుకుంది. MSM Sharma కేసులో, క్లాజు (1) ద్వారా పార్లమెంట్ సభ్యులకు కల్పించిన వాక్స్వాతంత్ర్యం, ఆర్టికల్ 19(1)(a) కింద దేశ పౌరులకు కల్పించిన వాక్స్వాతంత్ర్యం మరియు భావవ్యక్తీకరణ స్వేచ్ఛకు అదనమని, పార్లమెంట్ సభ్యులకు ఉన్న ఈ ప్రత్యేక స్వేచ్ఛ ఆర్టికల్ 19(2)లో పేర్కొన్న సమంజసమైన పరిమితులకు లోబడి ఉండదని న్యాయస్థానం తెలిపింది. MSM Sharma కేసులో పండిట్ శర్మ పట్నాలో వెలువడే ‘Searchlight’ అనే ఆంగ్ల దినపత్రిక సంపాదకుడు. శాసనసభ తొలగించాలని స్పీకర్ ఆదేశించిన భాగాలతో సహా బీహార్ శాసనసభ కార్యకలాపాల నుంచి కొన్ని భాగాలను ప్రచురించడంతో ఆయనపై శాసనసభ ఆగ్రహం వ్యక్తం చేసింది. స్పీకర్ ఈ విషయాన్ని సభా హక్కుల కమిటీకి పంపగా, కమిటీ పండిట్ శర్మకు వివరణ కోరుతూ నోటీసు ఇచ్చింది. శాసనసభ ప్రారంభించిన చర్యలు ఆర్టికల్ 19(1)(a) కింద తనకు ఉన్న వాక్స్వాతంత్ర్య, భావవ్యక్తీకరణ హక్కును, అలాగే ఆర్టికల్ 21 కింద వ్యక్తిగత స్వేచ్ఛ రక్షణను ఉల్లంఘించాయని పేర్కొంటూ పండిట్ శర్మ ఆర్టికల్ 32 కింద సుప్రీంకోర్టులో రిట్ పిటిషన్ దాఖలు చేశారు. ఆర్టికల్ 19(1)(a)లోని సాధారణ స్వేచ్ఛ, ఆర్టికల్ 194(1) మరియు ఆర్టికల్ 194(3) చివరి భాగంలో ఉన్న ప్రత్యేక నిబంధనలకు లోబడి ఉండాలని న్యాయస్థానం తేల్చింది.