(1) ఈ రాజ్యాంగంలోని నిబంధనలకు లోబడి, కేంద్ర ప్రభుత్వ కార్యనిర్వాహక అధికారం క్రింది అంశాలకు విస్తరిస్తుంది:
(a) పార్లమెంటుకు చట్టాలు రూపొందించే అధికారం ఉన్న అంశాలు; మరియు
(b) ఏదైనా ఒప్పందం లేదా సంధి ఆధారంగా భారత ప్రభుత్వం వినియోగించగల హక్కులు, అధికారం మరియు అధికార పరిధిని వినియోగించడం.
అయితే, ఉపఖండం (a)లో పేర్కొన్న కార్యనిర్వాహక అధికారం, ఈ రాజ్యాంగంలో లేదా పార్లమెంటు చేసిన ఏదైనా చట్టంలో స్పష్టంగా పేర్కొన్న సందర్భాలు మినహా, రాష్ట్ర శాసనసభకూ చట్టాలు చేసే అధికారం ఉన్న అంశాల విషయంలో ఆ రాష్ట్రంలో విస్తరించదు.
(2) పార్లమెంటు వేరే విధంగా నిబంధన చేసే వరకు, ఈ అధికరణలో ఏదైనా ఉన్నప్పటికీ, పార్లమెంటుకు చట్టాలు చేసే అధికారం ఉన్న రాష్ట్ర సంబంధిత అంశాల విషయంలో, ఈ రాజ్యాంగం అమల్లోకి రావడానికి ముందు ఆ రాష్ట్రం లేదా దాని అధికారి లేదా ప్రాధికార సంస్థ వినియోగించిన కార్యనిర్వాహక అధికారాలు లేదా విధులను కొనసాగించవచ్చు.
కేంద్రంలో రాష్ట్రపతి నేతృత్వంలోని కార్యనిర్వాహక అధికార పరిధి, పార్లమెంటు చట్టాలు చేయగల అంశాలకు విస్తరిస్తుంది. కేంద్ర ప్రభుత్వ కార్యనిర్వాహక అధికారం, కేంద్ర శాసనాధికార పరిధికి అనుగుణంగా ఉంటుంది. రాజ్యాంగంలోని ఏడవ షెడ్యూల్‌లోని ఉమ్మడి జాబితా అంశాల విషయంలో సాధారణంగా రాష్ట్రాలకు ప్రధాన పాత్ర ఉంటుంది; ప్రత్యేక పరిస్థితుల్లో కేంద్రం కూడా తన అధికారాన్ని వినియోగించవచ్చు.
అయితే, అలాంటి అంశాలకు సంబంధించిన కార్యనిర్వాహక అధికారాన్ని కేంద్రం స్వీకరించాలని పార్లమెంటు నిర్ణయించవచ్చు. సంధులు లేదా అంతర్జాతీయ ఒప్పందాలు కుదుర్చుకునే అధికారం అధికరణ 73 పరిధిలోకి వస్తుంది. ఏదైనా సంధి లేదా ఒప్పందం ద్వారా భారతదేశానికి లభించే హక్కులు, అధికారం, అధికార పరిధిని కేంద్ర కార్యనిర్వాహక వ్యవస్థ వినియోగించవచ్చు. అంతర్జాతీయ చట్టం ప్రకారం చెల్లుబాటు అయ్యే రెండు దేశాల మధ్య సరిహద్దు సర్దుబాటును న్యాయస్థానాలు గుర్తించాలి. అలాంటి సర్దుబాటు భూభాగాన్ని మరొక దేశానికి అప్పగించడాన్ని కలిగి ఉంటే, పార్లమెంటు జోక్యం అవసరం కావచ్చు.
(1) ప్రధానమంత్రి నేతృత్వంలో ఒక మంత్రిమండలి ఉంటుంది. అది రాష్ట్రపతికి సహాయం చేసి సలహా ఇస్తుంది. రాష్ట్రపతి తన విధులను నిర్వర్తించేటప్పుడు ఆ సలహా ప్రకారం వ్యవహరించాలి.
అయితే, రాష్ట్రపతి ఆ సలహాను సాధారణంగా లేదా ప్రత్యేకంగా మరోసారి పరిశీలించాలని మంత్రిమండలిని కోరవచ్చు. పునఃపరిశీలన తర్వాత ఇచ్చిన సలహా ప్రకారం రాష్ట్రపతి వ్యవహరించాలి.
(2) మంత్రులు రాష్ట్రపతికి ఏ సలహా ఇచ్చారు, ఇచ్చి ఉంటే అది ఏమిటి అనే ప్రశ్నను ఏ న్యాయస్థానంలోనూ విచారించరాదు.
కేంద్ర కార్యనిర్వాహక అధికారం రాష్ట్రపతిలో నిక్షిప్తమై ఉన్నప్పటికీ, ఆయన మంత్రిమండలి సహాయం మరియు సలహాతో దాన్ని వినియోగిస్తారు. ప్రధానమంత్రి మంత్రిమండలికి నాయకత్వం వహిస్తారు. ప్రధానమంత్రిని నియమించే అధికారం రాష్ట్రపతికి ఉన్నప్పటికీ, ఆ ప్రధానమంత్రికి లోక్‌సభలో మెజారిటీ సభ్యుల మద్దతు లేదా సభ విశ్వాసం ఉండేలా చూడాలి. రాష్ట్రపతి మరియు మంత్రిమండలి మధ్య ప్రధానమంత్రి అనుసంధానంగా పనిచేస్తారు.
అధికరణ 75(3) ప్రకారం మంత్రిమండలి లోక్‌సభకు సమిష్టిగా బాధ్యత వహిస్తుంది. ఈ సమిష్టి బాధ్యత సూత్రం భారతదేశం అనుసరించిన పార్లమెంటరీ ప్రజాస్వామ్యానికి పునాది. ప్రభుత్వ చర్యల విషయంలో మంత్రిమండలి పార్లమెంటుకు సమాధానం చెప్పాలి. 44వ రాజ్యాంగ సవరణ ద్వారా అధికరణ 74(1)లోని నిబంధన ప్రకారం రాష్ట్రపతి మంత్రిమండలి సలహా మేరకు వ్యవహరించాలి. అయితే, ఆ సలహాను ఒకసారి పునఃపరిశీలనకు పంపవచ్చు. అదే సలహాను మళ్లీ సమర్పిస్తే రాష్ట్రపతి దానిని అనుసరించాలి. మంత్రిమండలి రాజీనామా చేస్తే, లోక్‌సభ మద్దతు పొందగల మరో ప్రధానమంత్రిని నియమించడం సాధ్యం కాకపోవచ్చు. అందువల్ల రాష్ట్రపతి రాజ్యాంగపరమైన అధిపతి; రోజువారీ పాలనా అధికారాన్ని ప్రధానమంత్రి మరియు మంత్రిమండలి వినియోగిస్తారు.
రాష్ట్రపతి మరియు మంత్రిమండలి మధ్య జరిగే సమాచార మార్పిడి గోప్యంగా ఉంటుంది. అయినప్పటికీ, కొన్ని సందర్భాల్లో సలహాకు ఆధారమైన అంశాలను న్యాయస్థానాలు పరిశీలించవచ్చు.
(1) ప్రధానమంత్రిని రాష్ట్రపతి నియమిస్తారు. ఇతర మంత్రులను ప్రధానమంత్రి సలహా మేరకు రాష్ట్రపతి నియమిస్తారు.
(2) మంత్రులు రాష్ట్రపతి సంతృప్తి ఉన్నంతకాలం పదవిలో ఉంటారు.
(3) మంత్రిమండలి లోక్‌సభకు సమిష్టిగా బాధ్యత వహిస్తుంది.
(4) మంత్రి పదవిని చేపట్టే ముందు, మూడవ షెడ్యూల్‌లో పేర్కొన్న నమూనా ప్రకారం రాష్ట్రపతి ఆయనతో పదవీ ప్రమాణం మరియు రహస్య ప్రమాణం చేయిస్తారు.
(5) వరుసగా ఆరు నెలలపాటు పార్లమెంటులోని ఏ సభలోనూ సభ్యుడిగా లేని మంత్రి, ఆ గడువు ముగిసినప్పుడు మంత్రి పదవిని కోల్పోతారు.
(6) మంత్రుల జీతాలు, భత్యాలను పార్లమెంటు చట్టం ద్వారా నిర్ణయిస్తుంది. అలా నిర్ణయించే వరకు రెండవ షెడ్యూల్‌లో పేర్కొన్న విధానం వర్తిస్తుంది.
ప్రధానమంత్రి సిఫార్సు లేకుండా రాష్ట్రపతి ఎవరినీ మంత్రిగా నియమించరాదనే రాజ్యాంగ సంప్రదాయం ఉంది. అందువల్ల భారత గణతంత్రంలో ప్రధానమంత్రి ప్రధాన కార్యనిర్వాహక నాయకుడు. ఏ ఒక్క పార్టీకి స్పష్టమైన మెజారిటీ లేని సందర్భంలో, అతిపెద్ద పార్టీ లేదా కూటమి నాయకుడిని ముందుగా ఆహ్వానించడం లేదా లోక్‌సభలో సగానికి మించిన సభ్యుల మద్దతు ఉందని నిర్ధారించుకోవడం సాధారణ పద్ధతి.
రాజ్యాంగం మంత్రిమండలి సమిష్టి బాధ్యతను నిర్దేశిస్తుంది. ఒక్క మంత్రిపై మాత్రమే విశ్వాసం ఉండటం సరిపోదు; ప్రభుత్వ చర్యలన్నింటికీ మొత్తం మంత్రిమండలి లోక్‌సభకు బాధ్యత వహిస్తుంది. లోక్‌సభ విశ్వాసం కోల్పోతే మంత్రిమండలి మొత్తం రాజీనామా చేయాలి. మంత్రులు ప్రజల ముందు ప్రభుత్వ విధానాలపై పరస్పర విరుద్ధ అభిప్రాయాలు వ్యక్తం చేయకూడదు. మంత్రిమండలి నిర్ణయంతో ఏ మంత్రి ఏకీభవించకపోతే, ఆయన రాజీనామా చేయాలి లేదా ఆ నిర్ణయానికి సమిష్టి బాధ్యత వహించాలి.
మంత్రిమండలి ఒకే పడవలోని ప్రయాణికుల వంటిది: పడవ తేలితే అందరూ కలిసి తేలుతారు; మునిగితే అందరూ కలిసి మునుగుతారు. లోక్‌సభ రద్దయినా లేదా మెజారిటీ కోల్పోయినా, కొత్త ఎన్నికలు జరిగి కొత్త సభలో పార్టీల బలం స్పష్టమయ్యే వరకు రాష్ట్రపతి సాధారణంగా తాత్కాలిక ప్రధానమంత్రి మరియు మంత్రిమండలి సహాయంతో పరిపాలన కొనసాగిస్తారు. ఈ సమిష్టి బాధ్యత సూత్రం పార్లమెంటరీ ప్రభుత్వాల ఐక్యతకు కారణమూ, ఫలితమూ అవుతుంది.