(1) భారత కంప్ట్రోలర్ మరియు ఆడిటర్ జనరల్ పదవి ఉండాలి. రాష్ట్రపతి తన సంతకం, ముద్రతో కూడిన నియామక పత్రం ద్వారా ఆయనను నియమించాలి. సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తిని తొలగించే విధానం, ఏ కారణాల ఆధారంగా తొలగించవచ్చో అదే విధానం మరియు అదే కారణాల ప్రకారమే కంప్ట్రోలర్ మరియు ఆడిటర్ జనరల్‌ను పదవి నుంచి తొలగించాలి.
(2) భారత కంప్ట్రోలర్ మరియు ఆడిటర్ జనరల్‌గా నియమితులైన ప్రతి వ్యక్తి పదవీ బాధ్యతలు స్వీకరించడానికి ముందు, రాష్ట్రపతి ఎదుట లేదా రాష్ట్రపతి ఆ ప్రయోజనం కోసం నియమించిన వ్యక్తి ఎదుట, మూడవ షెడ్యూల్‌లో నిర్దేశించిన నమూనా ప్రకారం ప్రమాణం చేయాలి లేదా ప్రతిజ్ఞ చేయాలి.
(3) కంప్ట్రోలర్ మరియు ఆడిటర్ జనరల్ జీతం, ఇతర సేవా నిబంధనలను పార్లమెంటు చట్టం ద్వారా నిర్ణయించవచ్చు. అలా నిర్ణయించే వరకు రెండవ షెడ్యూల్‌లో పేర్కొన్న విధంగా అవి అమల్లో ఉంటాయి.
(4) కంప్ట్రోలర్ మరియు ఆడిటర్ జనరల్ పదవిని విడిచిన తర్వాత, భారత ప్రభుత్వంలో గానీ ఏ రాష్ట్ర ప్రభుత్వంలో గానీ మరే ఇతర పదవిని చేపట్టడానికి అర్హులు కారు.
(5) ఈ రాజ్యాంగం, పార్లమెంటు చేసిన చట్టంలోని నిబంధనలకు లోబడి, భారత ఆడిట్ మరియు ఖాతాల శాఖలో పనిచేసే వ్యక్తుల సేవా నిబంధనలు, కంప్ట్రోలర్ మరియు ఆడిటర్ జనరల్ పరిపాలనా అధికారాలు రాష్ట్రపతి రూపొందించే నియమాల ద్వారా నిర్ణయించబడతాయి. ఆ నియమాలను రూపొందించే ముందు కంప్ట్రోలర్ మరియు ఆడిటర్ జనరల్‌తో సంప్రదించాలి.
(6) ఆ కార్యాలయంలో పనిచేసే వ్యక్తులకు చెల్లించాల్సిన జీతాలు, భత్యాలు, పెన్షన్లు సహా కంప్ట్రోలర్ మరియు ఆడిటర్ జనరల్ కార్యాలయ పరిపాలనా ఖర్చులన్నీ భారత సమీకృత నిధిపై భారం అవుతాయి.
కేంద్ర స్థాయిలోనూ, రాష్ట్ర స్థాయిలోనూ ప్రభుత్వ ఆర్థిక వ్యవస్థను పర్యవేక్షించే కీలకమైన పదవి భారత కంప్ట్రోలర్ మరియు ఆడిటర్ జనరల్‌ది. ఈ పదవిని సాధారణంగా ప్రజాధనానికి కాపలాదారుగా వర్ణిస్తారు. భారత సమీకృత నిధి నుంచి లేదా రాష్ట్ర ఆకస్మిక నిధి నుంచి సంబంధిత శాసనసభ అనుమతి లేకుండా ఎటువంటి మొత్తాన్నీ ఖర్చు చేయకుండా చూడటం ఆయన బాధ్యత. భారతదేశ ఆడిట్, ఖాతాల వ్యవస్థకు ఆయన నిష్పక్షపాత అధిపతిగా ఉండాలి.
ఈ బాధ్యతను సక్రమంగా, సమర్థంగా నిర్వర్తించాలంటే ఈ కార్యాలయం కార్యనిర్వాహక వ్యవస్థ నియంత్రణ నుంచి స్వతంత్రంగా ఉండటం అత్యంత అవసరం. ప్రభుత్వ ఆర్థిక లావాదేవీలను పరిశీలించి, ఆ పరిశీలన ఫలితాలను శాసనసభ ముందు ఉంచే పూర్తిగా స్వతంత్రమైన సంస్థ సహాయం లేకుండా శాసనసభ తన బాధ్యతను సరిగా నిర్వర్తించలదు.
పార్లమెంటు చేసిన లేదా దాని ఆధారంగా రూపొందించిన ఏదైనా చట్టం ద్వారా నిర్దేశించిన విధంగా, కేంద్ర ప్రభుత్వ ఖాతాలు మరియు ఇతర అధికార సంస్థలు లేదా సంస్థల ఖాతాలకు సంబంధించి కంప్ట్రోలర్ మరియు ఆడిటర్ జనరల్ విధులు నిర్వర్తించి, అధికారాలు వినియోగించాలి. ఈ విషయంపై పార్లమెంటు చట్టం ద్వారా ప్రత్యేక నిబంధనలు చేసే వరకు, ఈ రాజ్యాంగం ప్రారంభమయ్యే ముందు భారత డొమినియన్ మరియు సంబంధిత ప్రావిన్సుల ఖాతాలకు సంబంధించి భారత ఆడిటర్ జనరల్‌కు అప్పగించబడిన లేదా ఆయన వినియోగించగలిగిన విధులు, అధికారాలనే కేంద్రం మరియు రాష్ట్రాల ఖాతాలకు సంబంధించి నిర్వర్తించాలి, వినియోగించాలి.
కంప్ట్రోలర్ మరియు ఆడిటర్ జనరల్ నివేదికను పార్లమెంటు ఉపసంఘాలు పరిశీలిస్తాయి. వాటిలో అత్యంత ముఖ్యమైనది ప్రజా ఖాతాల కమిటీ. ప్రభుత్వానికి ఆడిటర్ జనరల్ నివేదికపై తన అభిప్రాయాలను తెలియజేసే అవకాశం ఉంటుంది. అనంతరం పార్లమెంటరీ ప్రజా ఖాతాల కమిటీ లేదా ఇతర ఉపసంఘాల అభిప్రాయాలు పార్లమెంటు పరిశీలనకు సమర్పించబడతాయి.
కంప్ట్రోలర్ మరియు ఆడిటర్ జనరల్ పనితీరు ఆడిట్ కూడా నిర్వహించేందుకు అధికారం కలిగి ఉన్నారని పేర్కొనబడింది. అంటే ప్రభుత్వ పరిపాలనా నిర్ణయాలను కూడా ఆయన ప్రశ్నించగలరు. కేంద్ర లేదా రాష్ట్ర ప్రభుత్వ ఆదాయాల నుంచి గణనీయమైన ఆర్థిక సహాయం పొందే ప్రభుత్వ కంపెనీలు, ఇతర సంస్థల ఆదాయాలు, వ్యయాలను ఆడిట్ చేసి నివేదిక సమర్పించడం కూడా ఆయన బాధ్యతల్లో భాగం. భారత ప్రభుత్వం చేసిన 2జీ స్పెక్ట్రమ్ కేటాయింపులు, బొగ్గు గనుల కేటాయింపులు వంటి ముఖ్యమైన అవినీతి ఆరోపణలను వెలుగులోకి తీసుకురావడంలో కంప్ట్రోలర్ మరియు ఆడిటర్ జనరల్ నివేదికలు ప్రస్తావించబడ్డాయి.
భారత కంప్ట్రోలర్ మరియు ఆడిటర్ జనరల్ సలహా మేరకు రాష్ట్రపతి నిర్దేశించే రూపంలో కేంద్ర ప్రభుత్వ ఖాతాలు, రాష్ట్రాల ఖాతాలు నిర్వహించాలి.
(1) కేంద్ర ప్రభుత్వ ఖాతాలకు సంబంధించిన భారత కంప్ట్రోలర్ మరియు ఆడిటర్ జనరల్ నివేదికలను రాష్ట్రపతికి సమర్పించాలి. ఆ నివేదికలను పార్లమెంటు ఉభయ సభల ముందు ఉంచేలా రాష్ట్రపతి చర్య తీసుకోవాలి.
(2) ఒక రాష్ట్ర ఖాతాలకు సంబంధించిన కంప్ట్రోలర్ మరియు ఆడిటర్ జనరల్ నివేదికలను ఆ రాష్ట్ర గవర్నర్‌కు సమర్పించాలి. ఆ నివేదికలను రాష్ట్ర శాసనసభ ముందు ఉంచేలా గవర్నర్ చర్య తీసుకోవాలి.
కంప్ట్రోలర్ మరియు ఆడిటర్ జనరల్ సమర్పించే ఆడిట్ నివేదికలను సంబంధిత సందర్భాన్ని బట్టి పార్లమెంటు లేదా రాష్ట్ర శాసనసభ పరిశీలిస్తుంది.
ఈ భాగంలో సందర్భం వేరే అర్థాన్ని సూచించనంతవరకు, “రాష్ట్రం” అనే పదంలో జమ్మూ మరియు కాశ్మీర్ రాష్ట్రం చేరదు.
ప్రతి రాష్ట్రానికి ఒక గవర్నర్ ఉండాలి.
అయితే, ఈ అధికరణంలోని ఏదీ ఒకే వ్యక్తిని రెండు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ రాష్ట్రాలకు గవర్నర్‌గా నియమించడాన్ని నిరోధించదు.
సాధారణంగా రాష్ట్రాల్లోని ప్రభుత్వ వ్యవస్థ కేంద్ర ప్రభుత్వ వ్యవస్థను పోలి ఉంటుంది. అయితే రాజ్యాంగం కొన్ని విషయాల్లో రాష్ట్ర గవర్నర్‌కు తన విచక్షణతో వ్యవహరించే అధికారాన్ని ఇచ్చింది. రాష్ట్ర కార్యనిర్వాహక అధికారం గవర్నర్‌లో నిక్షిప్తమై ఉంటుంది. రాష్ట్ర ప్రభుత్వ కార్యనిర్వాహక చర్యలన్నీ గవర్నర్ పేరుతో తీసుకోవాలి.
(1) రాష్ట్ర కార్యనిర్వాహక అధికారం గవర్నర్‌లో నిక్షిప్తమై ఉంటుంది. రాజ్యాంగానికి అనుగుణంగా గవర్నర్ స్వయంగా లేదా తనకు అధీనంగా పనిచేసే అధికారుల ద్వారా ఆ అధికారాన్ని వినియోగించాలి.
(2) ఈ అధికరణంలోని ఏదీ:
(a) ప్రస్తుతం అమల్లో ఉన్న ఏదైనా చట్టం ద్వారా మరొక అధికార సంస్థకు అప్పగించిన విధులను గవర్నర్‌కు బదిలీ చేసినట్లుగా భావించరాదు; లేదా
(b) గవర్నర్‌కు అధీనంగా ఉండే ఏదైనా అధికార సంస్థకు చట్టం ద్వారా విధులను అప్పగించకుండా పార్లమెంటును లేదా రాష్ట్ర శాసనసభను నిరోధించదు.