(1) ఒక వ్యక్తి పార్లమెంటులోని ఏ సభకైనా సభ్యుడిగా ఎన్నిక కావడానికి లేదా సభ్యుడిగా కొనసాగడానికి ఈ పరిస్థితుల్లో అనర్హుడవుతాడు: (a) పార్లమెంట్ చట్టం ద్వారా ఆ పదవిని అనర్హతకు కారణం కాదని ప్రకటించిన సందర్భాన్ని మినహాయించి, భారత ప్రభుత్వం లేదా ఏ రాష్ట్ర ప్రభుత్వమైనా ఆధీనంలో లాభదాయక పదవిని కలిగి ఉంటే; (b) సమర్థ న్యాయస్థానం మానసిక అస్వస్థత కలిగిన వ్యక్తిగా ప్రకటించి ఉంటే; (c) దివాలా నుంచి ఇంకా విముక్తి పొందకపోతే; (d) భారత పౌరుడు కాకపోతే, స్వచ్ఛందంగా విదేశీ దేశ పౌరసత్వాన్ని పొందితే లేదా విదేశీ దేశానికి విధేయత లేదా అనుబంధాన్ని అంగీకరించి ఉంటే; (e) పార్లమెంట్ చేసిన ఏదైనా చట్టం ప్రకారం లేదా దాని ద్వారా అనర్హుడైతే.
ఈ ఉపవిభాగం ప్రయోజనాల కోసం, ఒక వ్యక్తి కేంద్ర మంత్రిగా లేదా సంబంధిత రాష్ట్ర మంత్రిగా ఉన్నాడనే ఒక్క కారణంతోనే భారత ప్రభుత్వం లేదా ఏ రాష్ట్ర ప్రభుత్వ ఆధీనంలోనైనా లాభదాయక పదవిని కలిగి ఉన్నట్లు పరిగణించరు.
(2) పదో షెడ్యూల్ ప్రకారం అనర్హుడైన వ్యక్తి పార్లమెంటులోని ఏ సభకైనా సభ్యుడిగా ఉండటానికి అనర్హుడు.
(1) పార్లమెంటులోని ఏ సభ సభ్యుడైనా రాజ్యాంగంలోని అధికరణం 102(1)లో పేర్కొన్న అనర్హతల్లో ఏదైనా పొందాడా అనే ప్రశ్న తలెత్తితే, ఆ ప్రశ్నను రాష్ట్రపతి నిర్ణయానికి పంపాలి. రాష్ట్రపతి నిర్ణయం తుది నిర్ణయంగా ఉంటుంది.
(2) అటువంటి ప్రశ్నపై నిర్ణయం తీసుకునే ముందు రాష్ట్రపతి ఎన్నికల సంఘం అభిప్రాయాన్ని పొందాలి; ఆ అభిప్రాయం ప్రకారం వ్యవహరించాలి.
రాజ్యాంగ చట్టంలో ఎన్నికల అనర్హతల అంశం అత్యధికంగా చర్చకు వచ్చిన అంశాల్లో ఒకటి. ఎన్నికల్లో పోటీ చేసే అభ్యర్థికి అవసరమైన అర్హతలు లేవని లేదా అతను ఏదైనా అనర్హతకు లోనయ్యాడని పేర్కొంటూ అతని నామినేషన్‌ను తరచుగా సవాలు చేస్తారు. ఎన్నికలు పూర్తయ్యాక కూడా ఇటువంటి వివాదాలు కొనసాగుతాయి. అభ్యర్థికి అర్హత లేకపోవడం లేదా అనర్హత ఉండటం ఆధారంగా ఎన్నిక చెల్లదని ప్రకటించిన సందర్భాలు కూడా ఉన్నాయి.
పార్లమెంట్ సభ్యుడు ప్రభుత్వ ఆధీనంలో “లాభదాయక పదవి” కలిగి ఉన్నాడనే కారణంతో లేదా మరే ఇతర అనర్హత కారణంతో ఎన్నికల అనంతరం వివాదం తలెత్తితే, దాన్ని రాష్ట్రపతికి పంపాలి. భారత ఎన్నికల సంఘంతో సంప్రదించిన తర్వాత రాష్ట్రపతి అనర్హత అంశంపై నిర్ణయం తీసుకుంటారు. రాష్ట్ర శాసనసభ సభ్యుడి విషయంలో ఇదే విధమైన ఎన్నికల అనంతర వివాదం తలెత్తితే, దాన్ని గవర్నర్‌కు పంపాలి. భారత ఎన్నికల సంఘంతో సంప్రదించిన తర్వాత గవర్నర్ నిర్ణయం తీసుకుంటారు.
జయా బచ్చన్ కేసు (2)లో రాష్ట్రపతి ఉత్తర్వుకు దారితీసిన వాస్తవాలు ఇలా ఉన్నాయి:
ఉత్తరప్రదేశ్ ఫిల్మ్స్ డెవలప్‌మెంట్ కౌన్సిల్ ద్వారా శ్రీమతి జయా బచ్చన్ 2004 జూలై 14న ఉత్తరప్రదేశ్ నుంచి రాజ్యసభకు ఎన్నికయ్యారు. ఆ కౌన్సిల్ అధ్యక్షురాలిగా నియమితులై, కేబినెట్ మంత్రి హోదా మరియు కొన్ని ప్రయోజనాలు, సౌకర్యాలు పొందుతున్నందున ఆమె ఉత్తరప్రదేశ్ ప్రభుత్వ ఆధీనంలో లాభదాయక పదవిని కలిగి ఉన్నారని పేర్కొంటూ శ్రీ మదన్ మోహన్ రాజ్యాంగంలోని అధికరణం 103(1) ప్రకారం రాష్ట్రపతికి పిటిషన్ సమర్పించారు. అధికరణం 103(2) ప్రకారం అభిప్రాయం కోసం రాష్ట్రపతి ఆ పిటిషన్‌ను ఎన్నికల సంఘానికి పంపారు. 2004 జూలై 14న ప్రతివాది నియమితులైన ఉత్తరప్రదేశ్ ఫిల్మ్స్ డెవలప్‌మెంట్ కౌన్సిల్ పదవి, రాజ్యాంగంలోని అధికరణం 102(1)(a) అర్థంలో ఉత్తరప్రదేశ్ ప్రభుత్వ ఆధీనంలోని ‘లాభదాయక పదవి’ అవుతుందా అనేది ప్రధాన ప్రశ్న. కౌన్సిల్ అధ్యక్షురాలికి నెలకు రూ.5,000 గౌరవ వేతనం చెల్లించడం ఆ పదవిని నిర్వహించే వ్యక్తికి ఆర్థిక ప్రయోజనం కలిగిస్తుందని, అది వాస్తవ ఖర్చుల భర్తీ కోసం ఇచ్చే పరిహార భత్యం కాదని ఎన్నికల సంఘం అభిప్రాయపడింది. 2006 మార్చి 2న ఇచ్చిన అభిప్రాయంలో శ్రీమతి జయా బచ్చన్ అనర్హురాలని సంఘం తేల్చింది.
జయా బచ్చన్ సుప్రీంకోర్టును ఆశ్రయించారు. అక్కడ రాజ్యాంగంలోని అధికరణం 102 మరియు ఇతర నిబంధనల పరిధిలో “లాభదాయక పదవి” అనే పదబంధం, “గౌరవ వేతనం” అనే పదం ఉపయోగం, ఆ పదవి నిర్వహించే వ్యక్తి ఆర్థిక స్థితిపై దాని ప్రభావం, ఆ పదవి ద్వారా లాభం పొందే అవకాశం వంటి అంశాలు పరిశీలించబడ్డాయి. వాస్తవ ఖర్చుల తిరిగి చెల్లింపును మినహాయించి, ఆ పదవి లాభం లేదా ఆర్థిక ప్రయోజనం కలిగించగలదా అన్నదే ముఖ్యమని కోర్టు పేర్కొంది; వ్యక్తి నిజంగా డబ్బు పొందాడా లేదా తనకు రావలసిన పారితోషికాన్ని తీసుకోలేదా అన్నది నిర్ణయాత్మకం కాదు. ఈ కేసును విచారించిన ముగ్గురు న్యాయమూర్తుల ధర్మాసనం, ఆర్థిక లాభం పొందే సామర్థ్యం ఉన్న పదవే లాభదాయక పదవని తెలిపింది. కేంద్ర లేదా రాష్ట్ర ప్రభుత్వ ఆధీనంలోని పదవికి వేతనం, జీతం, పారితోషికం లేదా పరిహార స్వరూపం కాని భత్యం అనుసంధానమై ఉంటే, ఆ పదవిని నిర్వహించడం లాభదాయక పదవిని కలిగి ఉండటమే అవుతుందని పేర్కొంది.
శిబు సోరెన్ కేసులో సుప్రీంకోర్టు ముందు రెండు అంశాలపై వివాదం ఉంది. మొదటిది, అప్పీలుదారుకు నెలకు రూ.1,750 చొప్పున “గౌరవ వేతనం”గా చెల్లించిన మొత్తపు స్వభావం. రెండవది, ఝార్ఖండ్ ప్రాంత తాత్కాలిక స్వయంప్రతిపత్తి మండలి మధ్యంతర అధ్యక్షుడి పదవి రాష్ట్ర ప్రభుత్వ ఆధీనంలోని పదవా కాదా అన్నది.
ఇక్కడ ప్రశ్న: ఆర్థిక లాభం అంటే ఏమిటి? ఇతర భత్యాలు, సౌకర్యాలతో పాటు నెలకు రూ.1,750 గౌరవ వేతనం పొందడం అప్పీలుదారుకు ఆర్థిక లాభం కలిగించినట్టేనా?
తాత్కాలిక ఝార్ఖండ్ ప్రాంత స్వయంప్రతిపత్తి మండలి అధ్యక్షుడిగా అప్పీలుదారుకు గౌరవ వేతనం రూపంలో ఆర్థిక లాభం లభించిందని, అందువల్ల ఆయన లాభదాయక పదవిని నిర్వహించారని సుప్రీంకోర్టు హైకోర్టు అభిప్రాయంతో ఏకీభవించింది. “లాభం” అనే పదం పరిహారం కాని ఆర్థిక ప్రయోజనాన్ని సూచిస్తుందని కోర్టు తెలిపింది. చెల్లించిన మొత్తం ఎంత అన్నది లేదా చెల్లింపుకు ఏ పేరు పెట్టారు అన్నది మాత్రమే నిర్ణయాత్మకం కాదు. చెల్లింపును “గౌరవ వేతనం” అని పిలిచినంత మాత్రాన అది లాభం కాదని చెప్పలేము; గ్రహీతకు కొంత ఆర్థిక ప్రయోజనం ఉంటే అది లాభం భావనలోకి వస్తుంది. రోజువారీ భత్యాలు, పరిహార స్వరూపం గల ఇతర భత్యాలు, ఉచిత నివాసం వంటి సౌకర్యాలతో పాటు గౌరవ వేతనం చెల్లించడం ఆర్థిక ప్రయోజనాన్ని కలిగిస్తుంది; అందువల్ల అది లాభంగా పరిగణించబడుతుంది.
శిబు సోరెన్ మరియు జయా బచ్చన్ కేసుల్లో, ఆ పదవికి నియామకం వల్ల నియోజకవర్గానికి ఏ విధంగా నష్టం కలుగుతుంది లేదా సభ్యుడి స్వతంత్రత ఎలా ప్రభావితమవుతుంది అనే ప్రశ్న లేవనెత్తబడలేదు, వాదించబడలేదు; అందువల్ల దానిపై నిర్ణయం కూడా ఇవ్వబడలేదు. గౌరవ వేతనం కారణంగా శిబు సోరెన్ లేదా జయా బచ్చన్ రాష్ట్ర కార్యనిర్వాహక ప్రభుత్వాలపై ఆధారపడే స్థితికి చేరి, పార్లమెంటులో ప్రజాప్రతినిధులుగా తమ విధులను నిర్వర్తించేటప్పుడు ఆలోచనలో, చర్యల్లో స్వతంత్రత కోల్పోయారా అనే అంశమూ లేవనెత్తబడలేదు, వాదించబడలేదు లేదా నిర్ణయించబడలేదు.