(1) ద్రవ్య బిల్లులు మరియు ఇతర ఆర్థిక బిల్లులకు సంబంధించి ఆర్టికల్ 109, 117 నిబంధనలకు లోబడి, పార్లమెంట్‌లోని ఏ సభలోనైనా ఒక బిల్లును ప్రవేశపెట్టవచ్చు.
(2) ఆర్టికల్స్ 108, 109 నిబంధనలకు లోబడి, పార్లమెంట్‌లోని రెండు సభలూ ఒక బిల్లును సవరణలు లేకుండా లేదా రెండు సభలూ అంగీకరించిన సవరణలతో ఆమోదించినప్పుడే, ఆ బిల్లు రెండు సభలచే ఆమోదించబడినట్లుగా పరిగణించబడుతుంది.
రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 107 మరియు ఇతర ఆర్టికల్స్ బిల్లులను ప్రధానంగా సాధారణ బిల్లు, ఆర్థిక బిల్లు, ద్రవ్య బిల్లు అనే వర్గాలుగా విభజిస్తాయి. ద్రవ్య బిల్లు విషయంలో తప్ప, ఒక బిల్లును ఆమోదించడానికి రాజ్యాంగం నిర్దిష్ట గడువును విధించలేదు. ద్రవ్య బిల్లును ప్రవేశపెట్టడానికి, ఆమోదించడానికి రాష్ట్రపతి ముందస్తు సిఫారసు కూడా అవసరం.
(1) ఒక సభ బిల్లును ఆమోదించి మరో సభకు పంపిన తర్వాత—(a) రెండవ సభ ఆ బిల్లును తిరస్కరిస్తే; లేదా (b) బిల్లుకు చేయాల్సిన సవరణల విషయంలో రెండు సభలు తుది నిర్ణయానికి రాలేకపోతే; లేదా (c) రెండవ సభకు బిల్లు అందిన తేదీ నుంచి ఆరు నెలలకు మించి గడిచినా ఆ సభ బిల్లును ఆమోదించకపోతే—ప్రజల సభ రద్దు కావడం వల్ల బిల్లు పెండింగ్‌లో ముగిసిపోయిన సందర్భం మినహా, రాష్ట్రపతి రెండు సభలను సంయుక్తంగా సమావేశపరచాలనే ఉద్దేశాన్ని తెలియజేయవచ్చు. సభలు సమావేశమై ఉంటే సందేశం ద్వారా, సమావేశంలో లేకపోతే బహిరంగ ప్రకటన ద్వారా, బిల్లుపై చర్చించి ఓటు వేయడానికి సభలను పిలవవచ్చు. అయితే ఈ క్లాజులోని ఏదీ ద్రవ్య బిల్లుకు వర్తించదు.
(2) క్లాజు (1)లోని ఉపక్లాజు (c)లో పేర్కొన్న ఆరు నెలల కాలాన్ని లెక్కించేటప్పుడు, సంబంధిత సభ నాలుగు వరుస రోజులకంటే ఎక్కువ కాలం ప్రోరోగ్ చేయబడిన లేదా వాయిదా వేయబడిన కాలాన్ని లెక్కలోకి తీసుకోరాదు.
(3) క్లాజు (1) కింద రెండు సభలను సంయుక్త సమావేశానికి పిలవాలనే తన ఉద్దేశాన్ని రాష్ట్రపతి ప్రకటించిన తర్వాత, ఏ సభా ఆ బిల్లుపై తదుపరి చర్యలు చేపట్టరాదు. అయితే, ఆ ప్రకటన తేదీ తర్వాత రాష్ట్రపతి ఎప్పుడైనా, ప్రకటనలో పేర్కొన్న ప్రయోజనం కోసం రెండు సభల సంయుక్త సమావేశాన్ని పిలవవచ్చు. అలా పిలిస్తే, రెండు సభలూ ఆ సమావేశానికి హాజరు కావాలి.
(4) రెండు సభల సంయుక్త సమావేశంలో, సంయుక్త సమావేశంలో అంగీకరించిన సవరణలతో కూడిన బిల్లు, హాజరై ఓటు వేసిన రెండు సభల మొత్తం సభ్యులలో మెజారిటీతో ఆమోదించబడితే, రాజ్యాంగ ప్రయోజనాల కోసం అది రెండు సభలచే ఆమోదించబడినట్లుగా పరిగణించబడుతుంది. అయితే సంయుక్త సమావేశంలో—(a) ఒక సభ ఆమోదించిన బిల్లును మరో సభ సవరణలతో తిరిగి పంపినప్పుడు, బిల్లు ఆమోదంలో ఆలస్యం కారణంగా అవసరమైన సవరణలు మినహా ఇతర సవరణలను ప్రతిపాదించరాదు; (b) బిల్లు అలా ఆమోదించి తిరిగి పంపబడిన సందర్భంలో, ఆలస్యం వల్ల అవసరమైన సవరణలతో పాటు, రెండు సభలు ఏకీభవించని అంశాలకు సంబంధించిన సవరణలను మాత్రమే ప్రతిపాదించవచ్చు. ఈ క్లాజు కింద ఏ సవరణలు అనుమతించదగినవో సమావేశానికి అధ్యక్షత వహించే వ్యక్తి తీసుకునే నిర్ణయం తుది నిర్ణయంగా ఉంటుంది.
(5) రెండు సభలను సంయుక్త సమావేశానికి పిలవాలనే ఉద్దేశాన్ని రాష్ట్రపతి ప్రకటించిన తర్వాత ప్రజల సభ రద్దయినా, ఈ ఆర్టికల్ కింద సంయుక్త సమావేశం నిర్వహించవచ్చు; ఆ సమావేశంలో బిల్లును ఆమోదించవచ్చు.
సాధారణ శాసన ప్రక్రియలో రెండు సభల మధ్య ఏర్పడే ప్రతిష్ఠంభనను పరిష్కరించడానికి రాజ్యాంగం సంయుక్త సమావేశానికి అవకాశం కల్పిస్తుంది. గతంలో పార్లమెంట్ రెండు సభలు తమ మధ్య ఉన్న విభేదాలను పరిష్కరించడానికి సంయుక్తంగా సమావేశమైన సందర్భాలు మూడు ఉన్నాయి.
సంయుక్త సమావేశంలో ఆమోదించబడిన బిల్లులు ఇవి:
(1) వరకట్న నిషేధ బిల్లు.
(2) బ్యాంకింగ్ సేవల కమిషన్ బిల్లు.
(3) ఉగ్రవాద నిరోధక బిల్లు.
భారత రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 118(3) ద్వారా లభించిన అధికారాలను వినియోగించి, రాష్ట్రాల మండలి ఛైర్మన్ మరియు ప్రజల సభ స్పీకర్‌తో సంప్రదించిన తర్వాత రాష్ట్రపతి ‘పార్లమెంట్ సభల (సంయుక్త సమావేశాలు మరియు సమాచార ప్రసారం) నియమాలు’ రూపొందించారు. ఈ నియమాల ప్రకారం, సంయుక్త సమావేశంలో హాజరై ఓటు వేసిన రెండు సభల మొత్తం సభ్యుల మెజారిటీతో అంశాలు నిర్ణయించబడతాయి. అయితే ద్రవ్య బిల్లుకు సంబంధించి రెండు సభల సంయుక్త సమావేశానికి రాజ్యాంగంలో నిబంధన లేదు; ఆర్థిక విషయాల్లో లోక్‌సభకు రాజ్యసభపై స్పష్టమైన ఆధిక్యం ఉంది. అలాగే రాజ్యాంగ సవరణ బిల్లుపై రెండు సభల మధ్య ప్రతిష్ఠంభనను పరిష్కరించేందుకు సంయుక్త సమావేశం ఏర్పాటు చేసే నిబంధన లేదు, ఎందుకంటే రాజ్యాంగ సవరణ బిల్లుల ఆమోదానికి రాజ్యాంగం ప్రత్యేక విధానాన్ని నిర్దేశిస్తుంది.
(1) ద్రవ్య బిల్లును రాష్ట్రాల మండలిలో ప్రవేశపెట్టరాదు.
(2) ప్రజల సభ ద్రవ్య బిల్లును ఆమోదించిన తర్వాత, దానిని సిఫారసుల కోసం రాష్ట్రాల మండలికి పంపాలి. బిల్లు అందిన తేదీ నుంచి పద్నాలుగు రోజులలోపు రాష్ట్రాల మండలి తన సిఫారసులతో బిల్లును ప్రజల సభకు తిరిగి పంపాలి. అనంతరం ప్రజల సభ రాష్ట్రాల మండలి చేసిన సిఫారసులన్నింటినీ లేదా వాటిలో ఏవైనా అంగీకరించవచ్చు లేదా తిరస్కరించవచ్చు.
(3) రాష్ట్రాల మండలి చేసిన సిఫారసుల్లో ఏవైనా ప్రజల సభ అంగీకరిస్తే, రాష్ట్రాల మండలి సిఫారసు చేసి ప్రజల సభ అంగీకరించిన సవరణలతో ఆ ద్రవ్య బిల్లు రెండు సభలచే ఆమోదించబడినట్లుగా పరిగణించబడుతుంది.
(4) రాష్ట్రాల మండలి చేసిన సిఫారసుల్లో ఏదైనా ప్రజల సభ అంగీకరించకపోతే, రాష్ట్రాల మండలి సూచించిన సవరణలు లేకుండా, ప్రజల సభ ఆమోదించిన రూపంలోనే ఆ ద్రవ్య బిల్లు రెండు సభలచే ఆమోదించబడినట్లుగా పరిగణించబడుతుంది.
(5) ప్రజల సభ ఆమోదించి సిఫారసుల కోసం రాష్ట్రాల మండలికి పంపిన ద్రవ్య బిల్లును పద్నాలుగు రోజుల నిర్దిష్ట కాలంలోపు తిరిగి పంపకపోతే, ఆ కాలం ముగిసిన వెంటనే ప్రజల సభ ఆమోదించిన అదే రూపంలో ఆ బిల్లు రెండు సభలచే ఆమోదించబడినట్లుగా పరిగణించబడుతుంది.