(1) ఈ అధ్యాయ ప్రయోజనాల కోసం, కింది అంశాలలో ఏదైనా ఒకటి లేదా అంతకంటే ఎక్కువ అంశాలకు సంబంధించిన నిబంధనలు మాత్రమే కలిగిన బిల్లు ‘ద్రవ్య బిల్లు’గా పరిగణించబడుతుంది:
(a) ఏదైనా పన్ను విధించడం, రద్దు చేయడం, మాఫీ చేయడం, మార్చడం లేదా నియంత్రించడం;
(b) భారత ప్రభుత్వం అప్పు తీసుకోవడం, ఏదైనా హామీ ఇవ్వడం లేదా భారత ప్రభుత్వం తీసుకున్న లేదా తీసుకోబోయే ఏదైనా ఆర్థిక బాధ్యతకు సంబంధించిన చట్టాన్ని సవరించడం;
(c) భారత సమీకృత నిధి లేదా ఆకస్మిక నిధి సంరక్షణ, ఆ నిధుల్లోకి డబ్బు జమ చేయడం లేదా వాటి నుంచి డబ్బు ఉపసంహరించడం;
(d) భారత సమీకృత నిధి నుంచి డబ్బు వినియోగానికి కేటాయింపు;
(e) భారత సమీకృత నిధిపై వ్యయంగా ప్రకటించబడిన ఏదైనా ఖర్చును ఆ నిధిపై భారం మోపడం లేదా అలాంటి ఖర్చు మొత్తాన్ని పెంచడం;
(f) భారత సమీకృత నిధి లేదా భారత ప్రజా ఖాతాలో డబ్బు స్వీకరించడం, లేదా అలాంటి డబ్బును సంరక్షించడం లేదా విడుదల చేయడం; లేదా
(g) పై ఉపఖండాలలో పేర్కొన్న ఏదైనా విషయానికి అనుబంధంగా ఉండే అంశం.
అయితే, కేవలం జరిమానాలు లేదా ఇతర ఆర్థిక శిక్షలు విధించడం, లైసెన్స్ ఫీజులు లేదా అందించిన సేవలకు చెల్లించే ఫీజులు విధించడం, లేదా స్థానిక సంస్థ ఏదైనా స్థానిక ప్రయోజనం కోసం పన్ను విధించడం, రద్దు చేయడం, మాఫీ చేయడం, మార్చడం లేదా నియంత్రించడం వంటి కారణాల వల్ల మాత్రమే బిల్లు ద్రవ్య బిల్లుగా పరిగణించబడదు.
(2) ఒక బిల్లు ద్రవ్య బిల్లా కాదా అనే సందేహం తలెత్తితే, ప్రజల సభ స్పీకర్ నిర్ణయం తుది నిర్ణయంగా ఉంటుంది.
(3) ప్రతి ద్రవ్య బిల్లుపై, ఆర్టికల్ 109 కింద రాష్ట్రాల మండలికి పంపినప్పుడు, అలాగే ఆర్టికల్ 111 కింద రాష్ట్రపతి ఆమోదానికి సమర్పించినప్పుడు, అది ద్రవ్య బిల్లు అని స్పీకర్ సంతకం చేసిన ధ్రువీకరణ ఉండాలి.
ఆర్టికల్ 110లో ద్రవ్య బిల్లుకు నిర్వచనం ఇవ్వబడింది. ద్రవ్య బిల్లు ప్రధానంగా పన్నులు, ప్రభుత్వ రుణాలు, సమీకృత నిధులు, ప్రభుత్వ ఖాతాలు, నిధుల కేటాయింపులు వంటి అంశాలకు సంబంధించినదై ఉంటుంది. బిల్లులో ఈ అంశాలకు సంబంధంలేని ఇతర విషయాలు కూడా విస్తృతంగా ఉంటే, దాని స్వభావాన్ని నిర్ణయించేటప్పుడు ఆర్టికల్ 110లోని పరిమితులను జాగ్రత్తగా పరిశీలించాలి.
ఒక బిల్లు ద్రవ్య బిల్లా కాదా అనే విషయంపై వివాదం ఏర్పడితే, ఆర్టికల్ 110(3) ప్రకారం లోక్‌సభ స్పీకర్ నిర్ణயமே తుది முடிவாகும். மேலும், ద్రవ్య బిల్లుగా గుర్తించబడిన బిల్లుపై స్పీకర్ ధ్రువీకరణ అవసరం. ఆ ధ్రువీకరణ బిల్లు రాజ్యసభకు పంపే సమయంలోను, రాష్ట్రపతి ఆమోదానికి సమర్పించే సమయంలోను జతచేయబడుతుంది.
పార్లమెంట్ సభలు ఒక బిల్లును ఆమోదించిన తర్వాత, దానిని రాష్ట్రపతికి సమర్పించాలి. రాష్ట్రపతి బిల్లుకు ఆమోదం తెలపవచ్చు లేదా ఆమోదాన్ని నిలిపివేయవచ్చు. అది ద్రవ్య బిల్లు కానట్లయితే, రాష్ట్రపతి బిల్లును సందేశంతో పాటు తిరిగి పార్లమెంట్ సభలకు పునఃపరిశీలన కోసం పంపవచ్చు. పార్లమెంట్ సభలు ఆ బిల్లును మళ్లీ ఆమోదించి రాష్ట్రపతికి సమర్పిస్తే, రాష్ట్రపతి ఆమోదాన్ని నిరాకరించరాదు.
ఆర్టికల్ 111 ప్రకారం, పార్లమెంట్ ఆమోదించిన బిల్లు చట్టంగా మారడానికి రాష్ట్రపతి ఆమోదం అవసరం. రాష్ట్రపతికి ఆమోదం ఇవ్వడం, ఆమోదం నిలిపివేయడం లేదా ద్రవ్య బిల్లు కాని బిల్లును పునఃపరిశీలన కోసం తిరిగి పంపడం వంటి ఎంపికలు ఉన్నాయి. అయితే, పార్లమెంట్ తిరిగి ఆమోదించిన బిల్లును రాష్ట్రపతి మళ్లీ తిరస్కరించలేరు.
రాష్ట్రపతి బిల్లును తిరిగి పంపినప్పుడు, పార్లమెంట్ ఆ బిల్లును మళ్లీ పరిశీలిస్తుంది. సభలు బిల్లును సవరణలతో లేదా సవరణలు లేకుండా మళ్లీ ఆమోదించి సమర్పించవచ్చు. తిరిగి సమర్పించిన తర్వాత రాష్ట్రపతి ఆమోదం ఇవ్వాల్సి ఉంటుంది.
(1) ప్రతి ఆర్థిక సంవత్సరానికి సంబంధించి, భారత ప్రభుత్వ ఆ సంవత్సరపు అంచనా ఆదాయాలు మరియు వ్యయాల ప్రకటనను రాష్ట్రపతి పార్లమెంట్‌లోని రెండు సభల ముందు ఉంచేలా చేయాలి. ఈ ప్రకటనను ఈ భాగంలో ‘వార్షిక ఆర్థిక ప్రకటన’గా పేర్కొంటారు.
(2) వార్షిక ఆర్థిక ప్రకటనలో చూపిన వ్యయ అంచనాలు—(a) రాజ్యాంగం ప్రకారం భారత సమీకృత నిధిపై భారం మోపబడిన వ్యయాన్ని తీర్చడానికి అవసరమైన మొత్తాలు; మరియు (b) భారత సమీకృత నిధి నుంచి చేయాల్సిన ఇతర వ్యయాలకు అవసరమైన మొత్తాలు—వేరుగా చూపాలి. అలాగే రెవెన్యూ ఖాతాకు సంబంధించిన వ్యయాన్ని ఇతర వ్యయాల నుంచి వేరుగా చూపాలి.
(3) కింది వ్యయాలు భారత సమీకృత నిధిపై భారం మోపబడిన వ్యయాలుగా పరిగణించబడతాయి: (a) రాష్ట్రపతి జీతభత్యాలు, ఆయన పదవికి సంబంధించిన ఇతర ఖర్చులు; (b) రాజ్యసభ ఛైర్మన్, డిప్యూటీ ఛైర్మన్ మరియు లోక్‌సభ స్పీకర్, డిప్యూటీ స్పీకర్ జీతభత్యాలు; (c) భారత ప్రభుత్వానికి సంబంధించిన అప్పులపై వడ్డీ, సింకింగ్ ఫండ్ ఛార్జీలు, అప్పు నిర్వహణ ఖర్చులు, రుణాల సేకరణ మరియు వాటి సేవల నిర్వహణకు సంబంధించిన ఇతర ఖర్చులు; (d) సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తుల జీతభత్యాలు, పెన్షన్లు; (e) భారత కంప్ట్రోలర్ మరియు ఆడిటర్ జనరల్ జీతభత్యాలు, పెన్షన్లు; (f) ఏదైనా న్యాయస్థానం లేదా ట్రిబ్యునల్ తీర్పు, డిక్రీ లేదా అవార్డు అమలుకు అవసరమైన మొత్తాలు; మరియు (g) రాజ్యాంగం లేదా పార్లమెంట్ చట్టం ద్వారా అలా భారం మోపబడినట్లు ప్రకటించిన ఇతర ఖర్చులు.
ఆర్టికల్ 112 వార్షిక ఆర్థిక ప్రకటనను, అంటే కేంద్ర ప్రభుత్వ బడ్జెట్‌ను, పార్లమెంట్ ముందు ఉంచే విధానాన్ని వివరిస్తుంది. ఇందులో ఆదాయం, వ్యయం అంచనాలు, సమీకృత నిధిపై భారం మోపబడిన ఖర్చులు, ఇతర ఖర్చులు వేర్వేరుగా చూపబడతాయి. ఈ విభజన వల్ల పార్లమెంట్ ప్రభుత్వ వ్యయాలను పరిశీలించగలదు; రాజ్యాంగం ప్రకారం ఓటింగ్‌కు లోబడని ఖర్చులను కూడా స్పష్టంగా గుర్తించవచ్చు.
సమీకృత నిధిపై భారం మోపబడిన వ్యయాల విషయంలో, ఆ ఖర్చులపై పార్లమెంట్ ఓటు వేయదు; అయితే వాటిపై చర్చించవచ్చు. ఇతర వ్యయాల కోసం గ్రాంట్లకు సంబంధించిన డిమాండ్లు లోక్‌సభలో ఓటింగ్‌కు వస్తాయి. అందువల్ల బడ్జెట్ ప్రక్రియలో లోక్‌సభకు ప్రధాన పాత్ర ఉంటుంది.
(1) భారత సమీకృత నిధిపై భారం మోపబడిన వ్యయానికి సంబంధించిన అంచనాలు పార్లమెంట్ ఓటుకు సమర్పించబడవు; అయితే ఈ క్లాజులోని ఏదీ పార్లమెంట్‌లోని ఏ సభలోనైనా ఆ వ్యయంపై చర్చించడాన్ని నిరోధించదు.
(2) ఇతర వ్యయాల అంచనాలు గ్రాంట్ల రూపంలో ప్రజల సభకు సమర్పించబడతాయి. ఆ సభకు ఏదైనా డిమాండ్‌ను ఆమోదించడం, తిరస్కరించడం లేదా డిమాండ్‌లో పేర్కొన్న మొత్తాన్ని తగ్గించడం వంటి అధికారాలు ఉంటాయి.
(3) రాష్ట్రపతి సిఫారసు లేకుండా ఏ గ్రాంట్ డిమాండ్‌ను సమర్పించరాదు.
ఆర్టికల్ 113 ప్రకారం, సమీకృత నిధిపై భారం మోపబడిన వ్యయాలు ఓటింగ్‌కు రావు; కానీ వాటిపై చర్చించవచ్చు. ఇతర ఖర్చులకు సంబంధించిన గ్రాంట్ల డిమాండ్లను లోక్‌సభ పరిశీలిస్తుంది. లోక్‌సభ వాటిని పూర్తిగా ఆమోదించవచ్చు, తిరస్కరించవచ్చు లేదా మొత్తాన్ని తగ్గించవచ్చు. గ్రాంట్ డిమాండ్ సమర్పించడానికి రాష్ట్రపతి సిఫారసు అవసరం.
(1) ప్రజల సభ ఆర్టికల్ 113 కింద గ్రాంట్లను మంజూరు చేసిన తర్వాత వీలైనంత త్వరగా, భారత సమీకృత నిధి నుంచి—(a) ప్రజల సభ మంజూరు చేసిన గ్రాంట్లను; మరియు (b) ఆ నిధిపై భారం మోపబడిన వ్యయాన్ని, కానీ ఆ మొత్తాన్ని మించకుండా—తీర్చడానికి అవసరమైన మొత్తాల వినియోగానికి సంబంధించిన బిల్లును ప్రవేశపెట్టాలి.
(2) ఆ బిల్లుకు ఏ సభలోనూ సవరణ ప్రతిపాదించరాదు, దాని ప్రభావం ప్రజల సభ మంజూరు చేసిన గ్రాంట్ మొత్తాన్ని మార్చడం లేదా ఆ నిధిపై భారం మోపబడిన వ్యయ మొత్తాన్ని మార్చడం అవుతుందంటే. అటువంటి సవరణ అనుమతించదగినదా అనే విషయంలో అధ్యక్షత వహించే వ్యక్తి నిర్ణయం తుది నిర్ణయం.
(3) ఈ ఆర్టికల్ నిబంధనలకు లోబడి, భారత సమీకృత నిధి నుంచి డబ్బు ఉపసంహరించడానికి రాజ్యాంగం ప్రకారం అవసరమైన వినియోగ చట్టం అమల్లోకి వచ్చే వరకు ఆ నిధి నుంచి డబ్బు తీసుకోరాదు.