(1) భారతదేశంలో భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తి మరియు పార్లమెంట్ చట్టం ద్వారా ఎక్కువ సంఖ్యను నిర్దేశించే వరకు, మరో ఏడుగురికి మించని న్యాయమూర్తులతో కూడిన సుప్రీంకోర్టు ఉంటుంది.
(2) సుప్రీంకోర్టులోని ప్రతి న్యాయమూర్తిని, రాష్ట్రపతి అవసరమని భావించే సుప్రీంకోర్టు మరియు రాష్ట్రాల హైకోర్టుల న్యాయమూర్తులతో సంప్రదించిన తర్వాత, తన సంతకం మరియు ముద్రతో కూడిన నియామక పత్రం ద్వారా రాష్ట్రపతి నియమిస్తారు. న్యాయమూర్తి అరవై ఐదు సంవత్సరాల వయస్సు వచ్చే వరకు పదవిలో ఉంటారు.
అయితే, భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తి కాకుండా మరొక న్యాయమూర్తిని నియమించే సందర్భంలో, భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తిని తప్పనిసరిగా సంప్రదించాలి.
మరియు—(a) ఒక న్యాయమూర్తి రాష్ట్రపతికి తన సంతకంతో రాసి పంపే లేఖ ద్వారా పదవికి రాజీనామా చేయవచ్చు; (b) క్లాజు (4)లో పేర్కొన్న విధానంలో న్యాయమూర్తిని పదవి నుంచి తొలగించవచ్చు.
(2A) సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తి వయస్సును పార్లమెంట్ చట్టం ద్వారా నిర్దేశించే అధికారం, విధానం ప్రకారం నిర్ణయించాలి.
(3) సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తిగా నియమించబడటానికి ఒక వ్యక్తి భారత పౌరుడై ఉండాలి; అలాగే—(a) కనీసం ఐదు సంవత్సరాలు ఒక హైకోర్టులో లేదా వరుసగా రెండు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ హైకోర్టుల్లో న్యాయమూర్తిగా పనిచేసి ఉండాలి; లేదా (b) కనీసం పది సంవత్సరాలు ఒక హైకోర్టులో లేదా వరుసగా రెండు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ హైకోర్టుల్లో న్యాయవాదిగా పనిచేసి ఉండాలి; లేదా (c) రాష్ట్రపతి అభిప్రాయంలో విశిష్ట న్యాయవేత్త అయి ఉండాలి.
ఈ క్లాజులో ‘హైకోర్టు’ అంటే, భారత రాజ్యాంగం ప్రారంభానికి ముందు లేదా తర్వాత, భారతదేశ భూభాగంలోని ఏదైనా భాగంలో అధికార పరిధిని వినియోగించే లేదా గతంలో వినియోగించిన హైకోర్టు.
ఈ క్లాజు ప్రయోజనాల కోసం ఒక వ్యక్తి న్యాయవాదిగా పనిచేసిన కాలాన్ని లెక్కించేటప్పుడు, అతను న్యాయవాదిగా మారిన తర్వాత జిల్లా న్యాయమూర్తి స్థాయి కంటే తక్కువ కాని న్యాయపదవిలో పనిచేసిన కాలాన్ని కూడా చేర్చాలి.
(4) నిరూపిత దుర్వ్యవహారం లేదా అసమర్థత కారణంగా మాత్రమే సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తిని పదవి నుంచి తొలగించవచ్చు. ఆ తొలగింపుకోసం పార్లమెంట్‌లోని ప్రతి సభ మొత్తం సభ్యుల మెజారిటీతో పాటు, హాజరై ఓటు వేసిన సభ్యులలో కనీసం మూడింట రెండొంతుల మెజారిటీతో తీర్మానాన్ని ఆమోదించి, అదే సమావేశంలో రాష్ట్రపతికి సమర్పించిన తర్వాత మాత్రమే రాష్ట్రపతి తొలగింపు ఉత్తర్వు జారీ చేయవచ్చు.
(5) క్లాజు (4) కింద న్యాయమూర్తిని తొలగించాలనే ప్రతిపాదనను సమర్పించే విధానం, అలాగే దుర్వ్యవహారం లేదా అసమర్థతపై విచారణ చేసి నిరూపించే ప్రక్రియను పార్లమెంట్ చట్టం ద్వారా నియంత్రించవచ్చు.
(6) సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తిగా నియమించబడిన ప్రతి వ్యక్తి పదవిని చేపట్టే ముందు, రాష్ట్రపతి లేదా ఆయన నియమించిన వ్యక్తి సమక్షంలో, మూడవ షెడ్యూల్‌లో పేర్కొన్న రూపంలో ప్రమాణం లేదా ప్రతిజ్ఞ చేయాలి.
(7) సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తిగా పనిచేసిన వ్యక్తి, ఆ పదవి నుంచి విరమించిన తర్వాత భారతదేశ భూభాగంలోని ఏ న్యాయస్థానంలోనూ లేదా ఏ అధికార సంస్థ ముందు కూడా వాదించరాదు లేదా న్యాయవాదిగా వ్యవహరించరాదు.
ఆర్టికల్స్ 124, 217 ప్రకారం సంప్రదించాల్సిన ప్రతి రాజ్యాంగాధికారికి, సంబంధిత వ్యక్తిని నియమించాలా వద్దా అనే అంశంపై పూర్తి మరియు ఒకే విధమైన వాస్తవాలు పరిశీలనకు అందించాలి. ఒకే సమాచారాన్ని ఆధారంగా చేసుకుని ప్రతి అధికారి తెలిపిన అభిప్రాయాలను కేంద్ర ప్రభుత్వం నిర్ణయం తీసుకునే ముందు పరిగణించాలి. అభిప్రాయాలను పరిశీలించిన తర్వాత, సంబంధిత వ్యక్తిని న్యాయమూర్తిగా నియమించాలా వద్దా అని కేంద్ర ప్రభుత్వం నిర్ణయించవచ్చు. అటువంటి నిర్ణయం దురుద్దేశం లేదా సంబంధంలేని కారణాలపై ఆధారపడితేనే దాన్ని సవాలు చేయవచ్చని పేర్కొన్నారు. సంప్రదించాల్సిన రాజ్యాంగాధికారుల అభిప్రాయాలు భిన్నంగా ఉంటే, ఏ అభిప్రాయాన్ని అంగీకరించాలో కేంద్ర ప్రభుత్వమే నిర్ణయించాలి. భారత న్యాయవ్యవస్థ అధిపతి కాబట్టి భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తి అభిప్రాయానికే ప్రాధాన్యం ఇవ్వాలన్న పిటిషనర్ల వాదనను తిరస్కరించారు; ప్రతి రాజ్యాంగాధికారి అభిప్రాయానికి సమానమైన ప్రాధాన్యం ఇవ్వాలని చెప్పారు. సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తుల నియామకంలో భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తిని సంప్రదించడం తప్పనిసరైనా, కేంద్ర ప్రభుత్వం ఆయన అభిప్రాయానుసారమే పనిచేయాల్సిన అవసరం లేదని, ఆ అభిప్రాయానికి అధిక ప్రాధాన్యం ఉన్నప్పటికీ తుది నియామకాధికారం కేంద్ర ప్రభుత్వానిదేనని తీర్పు పేర్కొంది (పేరా 30).
సుప్రీంకోర్టు మరియు హైకోర్టు న్యాయమూర్తులను నియమించే విధానం రాజ్యాంగపరంగా ముఖ్యమైన అంశంగా గతంలోనూ, ఇప్పటికీ కొనసాగుతోంది. రాజ్యాంగం (తొంభై తొమ్మిదవ సవరణ) చట్టం, 2014 మరియు జాతీయ న్యాయ నియామకాల కమిషన్ చట్టం, 2014లను సుప్రీంకోర్టు రద్దు చేయడంతో న్యాయమూర్తుల నియామకాధికారం ఎవరిది, ముఖ్యంగా న్యాయమూర్తుల నియామకంలో కార్యనిర్వాహక శాఖకు పాత్ర ఉండాలా అనే ప్రశ్నలు మళ్లీ ముందుకు వచ్చాయి. చాలాకాలం పాటు న్యాయవ్యవస్థ న్యాయమూర్తుల నియామకంలో కార్యనిర్వాహక శాఖ పాత్రను గుర్తించింది.
మొదటి వివాదం S.P. Gupta v. Union of India కేసులో తలెత్తింది. రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 32 కింద దాఖలైన రిట్ పిటిషన్ ద్వారా, కేంద్ర న్యాయశాఖ మంత్రి పంజాబ్ గవర్నర్‌కు, అన్ని రాష్ట్రాల ముఖ్యమంత్రులకు పంపిన లేఖను సవాలు చేశారు. ఆ లేఖలో, ఇతర విషయాలతో పాటు, ‘హైకోర్టు న్యాయమూర్తుల్లో సాధ్యమైనంతవరకు మూడింట ఒక వంతు మంది ఆ హైకోర్టు ఉన్న రాష్ట్రానికి వెలుపలి వారై ఉండాలి’ అని తెలియజేశారు. దేశంలోని ఇతర హైకోర్టుల్లో శాశ్వత న్యాయమూర్తులుగా నియమించడానికి తమ సమ్మతి ఉందో లేదో, ఆ హైకోర్టుల్లో పనిచేస్తున్న అదనపు న్యాయమూర్తుల నుంచి తెలుసుకోవాలని లేఖ గ్రహీతలను కోరారు. దానికి ప్రతిస్పందనగా పలువురు అదనపు న్యాయమూర్తులు తమ స్వరాష్ట్రానికి వెలుపల నియామకానికి సమ్మతి తెలిపారు. 4:3 మెజారిటీతో వెలువడిన తీర్పులో కార్యనిర్వాహక శాఖ ఆధిక్యాన్ని మెజారిటీ అంగీకరించింది. న్యాయవ్యవస్థ స్వతంత్రత మరియు ‘సంప్రదింపు’ అనే పదానికి అర్థం విషయంలో మొదటి న్యాయమూర్తుల కేసుగా ప్రసిద్ధి చెందిన ఈ తీర్పులో న్యాయమూర్తులు ఈ విధంగా అభిప్రాయపడ్డారు.
(a) అప్పటి న్యాయమూర్తి పి.ఎన్. భగవతి, న్యాయవ్యవస్థ స్వతంత్రత, ‘సంప్రదింపు’ అనే పదం అర్థం మరియు సంప్రదింపుల ప్రక్రియపై అభిప్రాయపడ్డారు.
(i) న్యాయవ్యవస్థ స్వతంత్రతపై ఆయన అభిప్రాయం: ‘న్యాయవ్యవస్థ స్వతంత్రత అనేది రాజ్యాంగ వ్యవస్థకు ప్రేరణనిచ్చే గొప్ప భావన; మన ప్రజాస్వామ్య వ్యవస్థ నిలిచే పునాది. మొత్తం రాజ్యాంగ నిర్మాణంలో ఒక సూత్రం నిరంతరంగా కనిపిస్తే అది చట్టపాలన. రాష్ట్రంలోని ప్రతి సంస్థను చట్ట పరిమితుల్లో ఉంచే బాధ్యత న్యాయవ్యవస్థకు అప్పగించబడింది; దాని ద్వారా చట్టపాలన అర్థవంతంగా, ప్రభావవంతంగా ఉంటుంది. కార్యనిర్వాహక అధికారుల అతిక్రమణలు, అధికార దుర్వినియోగం నుంచి పౌరులను రక్షించే కవచంలా న్యాయవ్యవస్థ నిలుస్తుంది. అందువల్ల కార్యనిర్వాహక ఒత్తిడి లేదా ప్రభావం నుంచి న్యాయవ్యవస్థ స్వేచ్ఛగా ఉండటం అత్యవసరం; రాజ్యాంగం ఆ రక్షణను కల్పించింది. ఇతర ఆర్థిక లేదా రాజకీయ అధికార కేంద్రాల పట్ల భయరహితంగా ఉండటం, అలాగే న్యాయమూర్తులు చెందిన సామాజిక వర్గం నుంచి ఏర్పడిన పక్షపాతాల నుంచి స్వేచ్ఛగా ఉండటం కూడా ఇందులో భాగమే’ (పేరా 27).
2. న్యాయమూర్తి వి.డి. తుల్జాపుర్కర్: న్యాయ నిర్వహణకు చట్టబద్ధ అధికారం రాజ్యాంగం నుంచి లభించినప్పటికీ, దాని విశ్వసనీయత ప్రజల నమ్మకంపై ఆధారపడి ఉంటుందని ఆయన పేర్కొన్నారు. ఆ నమ్మకానికి న్యాయవ్యవస్థ స్వతంత్రత అత్యవసరం. స్వతంత్రంగా, నిష్పక్షపాతంగా పనిచేసే న్యాయవ్యవస్థ రాజ్యాంగ వ్యవస్థకు స్వరూపం, సారాన్ని అందిస్తుంది (పేరా 874).
ఆర్టికల్స్ 124, 217 ప్రకారం సంప్రదించాల్సిన ప్రతి రాజ్యాంగాధికారికి, సంబంధిత వ్యక్తిని నియమించాలా వద్దా అనే అంశంపై పూర్తి మరియు ఒకే విధమైన వాస్తవాలు పరిశీలనకు అందించాలి. ఒకే సమాచారాన్ని ఆధారంగా చేసుకుని ప్రతి అధికారి తెలిపిన అభిప్రాయాలను కేంద్ర ప్రభుత్వం నిర్ణయం తీసుకునే ముందు పరిగణించాలి. అభిప్రాయాలను పరిశీలించిన తర్వాత, సంబంధిత వ్యక్తిని న్యాయమూర్తిగా నియమించాలా వద్దా అని కేంద్ర ప్రభుత్వం నిర్ణయించవచ్చు. అటువంటి నిర్ణయం దురుద్దేశం లేదా సంబంధంలేని కారణాలపై ఆధారపడితేనే దాన్ని సవాలు చేయవచ్చని పేర్కొన్నారు. సంప్రదించాల్సిన రాజ్యాంగాధికారుల అభిప్రాయాలు భిన్నంగా ఉంటే, ఏ అభిప్రాయాన్ని అంగీకరించాలో కేంద్ర ప్రభుత్వమే నిర్ణయించాలి. భారత న్యాయవ్యవస్థ అధిపతి కాబట్టి భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తి అభిప్రాయానికే ప్రాధాన్యం ఇవ్వాలన్న పిటిషనర్ల వాదనను తిరస్కరించారు; ప్రతి రాజ్యాంగాధికారి అభిప్రాయానికి సమానమైన ప్రాధాన్యం ఇవ్వాలని చెప్పారు. సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తుల నియామకంలో భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తిని సంప్రదించడం తప్పనిసరైనా, కేంద్ర ప్రభుత్వం ఆయన అభిప్రాయానుసారమే పనిచేయాల్సిన అవసరం లేదని, ఆ అభిప్రాయానికి అధిక ప్రాధాన్యం ఉన్నప్పటికీ తుది నియామకాధికారం కేంద్ర ప్రభుత్వానిదేనని తీర్పు పేర్కొంది (పేరా 30).
(iii) సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తుల నియామకంలో భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తితో సంప్రదించడం తప్పనిసరి అని తీర్పు పేర్కొంది. అయితే, కేంద్ర ప్రభుత్వం అవసరమని భావించే ఇతర సుప్రీంకోర్టు, హైకోర్టు న్యాయమూర్తులతోనూ సంప్రదింపులు జరగవచ్చు. భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తి ఒక్కరితో మాత్రమే సంప్రదించడం సరిపడని విధానమని, ఎంత ఉన్నతమైనా ఒకే వ్యక్తిలో నియామకాధికారం కేంద్రీకృతం కాకూడదని తీర్పు అభిప్రాయపడింది. ఉన్నత న్యాయవ్యవస్థ నియామకాలపై రాష్ట్రపతికి సిఫారసు చేసే కొలీజియం వ్యవస్థ ఉండాలని, ఆ కమిటీలో నియామకానికి తగిన వ్యక్తులను తెలిసినవారు, అవసరమైన లక్షణాలను అంచనా వేయగలవారు ఉండాలని సూచించారు. అటువంటి విస్తృత సిఫారసు కమిటీ నిజంగా స్వతంత్రంగా, అర్హత కలిగిన న్యాయమూర్తులను ఎంపిక చేయడానికి దోహదపడుతుంది (పేరా 31).
(b) ఇతర న్యాయమూర్తుల అభిప్రాయాలు ఈ విధంగా ఉన్నాయి.
1. న్యాయమూర్తి ఎ.సి. గుప్తా: (i) న్యాయవ్యవస్థ స్వతంత్రత అంటే న్యాయమూర్తులు ఇష్టానుసారం వ్యవహరించే స్వేచ్ఛ కాదని ఆయన అన్నారు. న్యాయపరమైన విధులను నిర్వర్తించేటప్పుడు వారు స్వేచ్ఛగా ఉండటమే దాని అర్థం. ప్రత్యక్షంగా లేదా పరోక్షంగా కలిగే జోక్యం నుంచి న్యాయమూర్తులను రక్షించాలి. న్యాయవ్యవస్థ స్వతంత్రతను బలహీనపరిచే విధంగా రాజ్యాంగ నిబంధనలను అర్థం చేసుకోరాదు (పేరా 119).
(ii) హైకోర్టు ప్రధాన న్యాయమూర్తి, భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తి అభిప్రాయాలు భిన్నంగా ఉన్నప్పుడు ఎవరి అభిప్రాయానికి ప్రాధాన్యం ఇవ్వాలి అనే ప్రశ్నపై, భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తి అభిప్రాయంలో స్పష్టమైన లోపం లేకపోతే రాష్ట్రపతి దానిని అంగీకరించాలని అభిప్రాయపడ్డారు. రెండు అభిప్రాయాల మధ్య మధ్యవర్తిగా వ్యవహరించి ఒకదాన్ని ఎంచుకునే అధికారం రాష్ట్రపతికి లేదని పేర్కొన్నారు (పేరా 134).
2. న్యాయమూర్తి వి.డి. తుల్జాపుర్కర్: న్యాయ నిర్వహణకు చట్టబద్ధ అధికారం రాజ్యాంగం నుంచి లభించినప్పటికీ, దాని విశ్వసనీయత ప్రజల నమ్మకంపై ఆధారపడి ఉంటుందని ఆయన పేర్కొన్నారు. ఆ నమ్మకానికి న్యాయవ్యవస్థ స్వతంత్రత అత్యవసరం. స్వతంత్రంగా, నిష్పక్షపాతంగా పనిచేసే న్యాయవ్యవస్థ రాజ్యాంగ వ్యవస్థకు స్వరూపం, సారాన్ని అందిస్తుంది (పేరా 874).
3. అప్పటి న్యాయమూర్తి ఇ.ఎస్. వెంకటరామయ్య: (i) న్యాయవ్యవస్థ స్వతంత్రత రాజ్యాంగం ఆధారపడిన కేంద్ర విలువల్లో ఒకటని ఆయన అభిప్రాయపడ్డారు. చట్టపాలన ఉన్న దేశాల్లో వ్యక్తుల మధ్య, వ్యక్తి మరియు రాష్ట్రం మధ్య, రెండు రాష్ట్రాల మధ్య, రాష్ట్రం మరియు కేంద్రం మధ్య తలెత్తే వివాదాలను నిర్ణయించే అధికారం న్యాయ సంస్థకు అప్పగించబడుతుంది. అలాంటి సంస్థ బయటి నుంచి వచ్చే చంచలమైన లేదా ఇష్టానుసార జోక్యానికి లోబడకుండా, భయం లేకుండా, న్యాయవివేకానికి అనుగుణంగా పనిచేయగల స్వతంత్ర స్థానం కలిగి ఉండాలి (పేరా 1068).
మొదటి న్యాయమూర్తుల కేసు 1981 నుంచి 1993 వరకు అమలులో ఉన్న న్యాయస్థితిని నిర్ణయించింది. ఆ కాలంలో కొలీజియం ద్వారా న్యాయమూర్తుల నియామక విధానం అనుసరించబడింది; కేంద్ర న్యాయశాఖ మంత్రి సహా కార్యనిర్వాహక శాఖ పాత్ర కూడా గుర్తించబడింది.