ఉజ్జయిని అనే ఒక నగరం ఉండేది. అక్కడ లేనిది ఏదీ లేదు; ఆ నగరం ఇంద్రుని స్వర్గం కంటే కూడా గొప్పదిగా ఉండేది. ఆ నగరాన్ని భర్తృహరి అనే రాజు పరిపాలించేవాడు. ఆయన అన్ని కళల్లో ప్రావీణ్యం సంపాదించి, ప్రతి శాస్త్రంలోనూ నైపుణ్యం కలిగి ఉండేవాడు. రాజ్యంలో ఉన్న ప్రముఖులు, సామంతులు అందరూ ఆయనకు విధేయత చూపేవారు. వారి భార్యల పాపిటలోని కుంకుమ రాజు పాదాలను ఎర్రగా చేసేదని వర్ణించబడింది. ఆయన భార్య అనంగసేన స్వర్గంలోని అప్సరసల కంటే అందంగా, ఆకర్షణీయంగా ఉండేది. రాజుకు విక్రమాదిత్యుడు అనే తమ్ముడు కూడా ఉండేవాడు. అతని పరాక్రమం శత్రువులందరి కంటే గొప్పది. అయితే రాజు పట్టాభిషేకం జరిగినప్పటి నుంచే ఏదో కారణంతో అతడు అవమానకరంగా రాజ్యం నుంచి బహిష్కరించబడ్డాడు.
ఆ నగరంలో అన్ని శాస్త్రాల్లో, ముఖ్యంగా మంత్రవిద్యలో నైపుణ్యం కలిగిన ఒక బ్రాహ్మణుడు ఉండేవాడు. అయితే అతడు తీవ్రమైన పేదరికంలో జీవించేవాడు. మంత్రాలు, తంత్రాలతో భువనేశ్వరి దేవిని ప్రసన్నం చేసుకున్నాడు. దేవి ప్రత్యక్షమై అతనిని ఒక వరం కోరుకోమంది. “అమ్మా, నాపై నీకు అనుగ్రహం ఉంటే నాకు ముసలితనం, మరణం లేకుండా వరమివ్వు” అని బ్రాహ్మణుడు వేడుకున్నాడు. అప్పుడు దేవి అతనికి ఒక దివ్యఫలాన్ని ఇచ్చి, “నాయనా, ఈ ఫలాన్ని తింటే నీకు ముసలితనం రాదు, మరణం సంభవించదు” అని చెప్పింది.
బ్రాహ్మణుడు ఆ ఫలాన్ని తీసుకొని ఇంటికి వెళ్లాడు. స్నానం చేసి తన నిత్యకర్మలు పూర్తి చేశాడు. ఆ దివ్యఫలాన్ని తినబోతున్న సమయంలో అతని మనసులో ఒక ఆలోచన వచ్చింది. “నేను ఏమి చేస్తున్నాను? నేను ఎంతో పేదవాడిని. నేను అమరుడినైతే ఎవరికి ఉపయోగం? ఎప్పటికీ బతికినా బిచ్చగాడిగానే ఉంటాను. ఇతరులకు మేలు చేయగలిగితే కొద్దికాలం జీవించినా ఆ జీవితం విలువైనదే. విద్య, సంపద, సద్గుణాలు, కీర్తి వంటి మంచి లక్షణాలను సంపాదించగలిగితే ఒక్క క్షణం జీవించినా ప్రయోజనమే” అని ఆలోచించాడు.
ఋషులు చెప్పినట్లు, విద్య, పరాక్రమం, సంపద, ఇతర సద్గుణాల వల్ల కీర్తి పొందే వ్యక్తి జీవితం ఫలవంతమైనది. మిగిలిపోయిన ఆహారాన్ని తింటూ కాకి కూడా చాలా కాలం జీవించగలదు. కుళ్లిన ఆహారాన్ని తింటూ దీర్ఘకాలం బతకడం మాత్రమే గొప్పతనం కాదు. ధర్మంతో, మంచి పేరుతో జీవించే వాడే నిజంగా జీవించినవాడు. తన జీవితం వల్ల అనేకమంది జీవనోపాధి పొందే వ్యక్తి జీవితం సార్థకమైనది. కొంగ కూడా తన ముక్కుతో తన కడుపు నింపుకోగలదు కదా! తమ కడుపు నింపుకోవడమే లక్ష్యంగా పెట్టుకున్నవారు వేలమంది ఉంటారు. తన ప్రయోజనాన్ని ఇతరుల ప్రయోజనంతో అనుసంధానించుకొని, వారి మేలు కోసం పనిచేసేవాడే నిజమైన సద్గుణవంతుడు. సముద్రంలోని నీటిని తనలోనే దహించుకునే సముద్రాగ్ని తన అవసరానికే పనిచేస్తుంది; కానీ వేసవి వేడితో బాధపడుతున్న ప్రపంచంపై వర్షం కురిపించడానికి మేఘం నీటిని అందిస్తుంది.
జీవితం, పనులు, గుణాలకు మంచి అర్థం లేకపోతే ఆ మనిషి యాదృచ్ఛికంగా ఏర్పడిన పదంలాంటివాడు; పేరుగా ఉండటం తప్ప మరే విలువ ఉండదు. అందువల్ల ఈ ఫలాన్ని రాజుకు ఇవ్వాలి. ఆయనకు ముసలితనం, మరణం ఉండవు; నాలుగు వర్ణాల ప్రజలను సక్రమంగా రక్షించి పోషించగలడు అని బ్రాహ్మణుడు నిర్ణయించుకున్నాడు. ఆ ఫలాన్ని తీసుకొని భర్తృహరి రాజు వద్దకు వెళ్లాడు.
“ఓ రాజా, పాముల హారంతో విహరించే హరుడు, పసుపు వస్త్రాలు ధరించే హరి మీకు మేలు కలిగించుగాక” అని ఆశీర్వదిస్తూ బ్రాహ్మణుడు ఆ ఫలాన్ని రాజు చేతిలో పెట్టాడు. “మహారాజా, దైవానుగ్రహానికి గుర్తుగా నాకు ఈ అపూర్వమైన ఫలం లభించింది. దీనిని తింటే మీకు ముసలితనం, మరణం ఉండవు” అని చెప్పాడు. రాజు ఆ ఫలాన్ని స్వీకరించి, బ్రాహ్మణుడికి ఎన్నో బహుమతులు ఇచ్చి పంపించాడు. “ఈ ఫలం తింటే నేను అమరుడిని అవుతాను. కానీ నాకు అనంగసేనపై ఎంతో ప్రేమ ఉంది. నేను బతికుండగానే ఆమె చనిపోతే, ఆ వియోగాన్ని నేను భరించలేను. అందువల్ల నా ప్రాణాలకంటే ప్రియమైన ఆమెకే ఈ ఫలాన్ని ఇస్తాను” అని రాజు ఆలోచించాడు.
రాజు రాణిని పిలిచి ఆ ఫలాన్ని ఆమెకు ఇచ్చాడు. అయితే రాణికి అశ్వశాలలో పనిచేసే ఒక వ్యక్తితో రహస్య సంబంధం ఉండేది. కొంత ఆలోచించిన తరువాత ఆమె ఆ ఫలాన్ని అతనికి ఇచ్చింది. ఆ వ్యక్తి తన ప్రేయసియైన ఒక పనిమనిషికి ఫలాన్ని అందించాడు. పనిమనిషి తాను ప్రేమించిన ఒక గోపాలకుడికి ఇచ్చింది. ఆ గోపాలకుడు పశువుల పేడను ఏరుకునే ఒక యువతిని గాఢంగా ప్రేమించేవాడు; అందుకే అతడు ఆ ఫలాన్ని ఆమెకు బహుమతిగా ఇచ్చాడు.
పేడ ఏరుకునే ఆ యువతి పశువుల విసర్జనను సేకరించి గ్రామం బయటకు తీసుకెళ్లేది. ఆమె పేడబుట్టను తలపై పెట్టుకొని, ఆ ఫలాన్ని బుట్టపై ఉంచి ప్రధాన దారిలోకి వచ్చింది. అదే సమయంలో భర్తృహరి రాజు యువరాజులతో కలిసి వేటకు వెళ్తున్నాడు. ఆ యువతి తలపై ఉన్న పేడపై ఫలం కనిపించడంతో రాజు దానిని గమనించాడు. ఫలాన్ని తీసుకొని తిరిగి రాజభవనానికి వెళ్లాడు. తరువాత బ్రాహ్మణుడిని పిలిపించి, “ఓ బ్రాహ్మణా, నీవు నాకు ఇచ్చినట్లే మరొక ఫలం ఉందా?” అని అడిగాడు. బ్రాహ్మణుడు, “ప్రభూ, అది దేవుడి వరంగా లభించిన దివ్యఫలం. భూమిపై దానికి సమానమైన మరొక ఫలం లేదు. రాజు దైవస్వరూపుడిగా భావించబడతాడు కాబట్టి ఆయనతో అబద్ధం చెప్పకూడదు” అని సమాధానమిచ్చాడు.
ఋషులు రాజును సమస్త దేవతల స్వరూపంగా భావించాలని చెబుతారని బ్రాహ్మణుడు వివరించాడు. జ్ఞానవంతుడు రాజును అలా గౌరవించి, ఆయన ముందు అసత్యం పలకకూడదని అన్నాడు. “అయితే అలాంటి మరొక ఫలం ఇక్కడ ఉంటే?” అని రాజు అడిగాడు. “మీరు దానిని తినలేదా?” అని బ్రాహ్మణుడు ప్రశ్నించాడు. “నేను తినలేదు” అని రాజు ఒప్పుకున్నాడు. “దానిని మీ ప్రియమైన అనంగసేనకు ఇచ్చాను” అని చెప్పాడు. అప్పుడు బ్రాహ్మణుడు, “ఆమె దానిని తిన్నదో లేదో అడగండి” అన్నాడు.
రాజు అనంగసేనను పిలిపించి ప్రమాణం చేయించి ప్రశ్నించాడు. ఆమె ఆ ఫలాన్ని అశ్వశాల పనివాడికి ఇచ్చినట్లు అంగీకరించింది. ఆ వ్యక్తిని పిలిపించగా, తాను దానిని పనిమనిషికి ఇచ్చానని చెప్పాడు. పనిమనిషి గోపాలకుడికి ఇచ్చినట్లు చెప్పింది; గోపాలకుడు పేడ ఏరుకునే యువతికి ఇచ్చినట్లు వెల్లడించాడు. నిజం తెలిసినప్పుడు రాజు తీవ్ర నిరాశకు గురయ్యాడు. అతడు ఒక శ్లోకాన్ని పలికాడు.
“అందమైన స్త్రీల యౌవనాన్ని, అందాన్ని చూసి పురుషులు తమను తాము మోసం చేసుకుంటారు. వారి హృదయాల్లో మన్మథుడే రాజుగా ఉండి తన ఇష్టానుసారం నడుచుకుంటాడు” అని అతడు అన్నాడు. స్త్రీల ఆలోచనలు, చర్యలను పూర్తిగా అర్థం చేసుకోవడం ఎవరికీ సాధ్యం కాదని ఒక మాట ఉంది. గుర్రం ఎప్పుడు వెనుకకు ఎగురుతుందో, మేఘం ఎప్పుడు గర్జిస్తుందో, మనిషి మనసు ఎలా మారుతుందో, విధి ఏ దిశగా నడిపిస్తుందో, వర్షం అతిగా కురుస్తుందో లేక అసలు కురవదో దేవతలకే ముందుగా తెలియదు. అలాంటప్పుడు మనిషి వాటిని ఎలా అంచనా వేయగలడు? అడవిలో పులిని, ఆకాశంలో పక్షిని, నది మధ్యలో చేపను పట్టుకోవచ్చు; కానీ చంచలమైన మనసును అంచనా వేయడం కష్టమని ఆ శ్లోకం చెబుతుంది.
ఆకాశం నుంచి పూలవర్షం కురవడం, సంతానం లేని స్త్రీకి పుట్టిన కుమారుడు రాజు కావడం వంటి అసాధ్యంగా కనిపించే ఘటనలు కూడా జరగవచ్చని కవితాత్మకంగా చెప్పబడింది. అయినప్పటికీ స్త్రీల మనసు నేరుగా, సులభంగా అర్థమయ్యేదిగా ఉండదని ఆ కాలపు శ్లోకాలు వాదిస్తాయి. సుఖదుఃఖాలు, విజయాపజయాలు, జీవనమరణాల స్వభావాన్ని తెలిసిన పండితులనుకూడా మోహం మభ్యపెడుతుందని అవి పేర్కొంటాయి. ఒక పురుషుడు ఇప్పటికే ప్రేమించే వ్యక్తిని కలిగి ఉన్నప్పటికీ మరొకరిని కోరుకోవడం సహజమని కొందరు అంటారని కథలో చెప్పబడింది. ఇవి కథలోని పాత్ర ఆవేదనను వ్యక్తం చేసే సంప్రదాయ పద్యాలు; వాటిని అన్ని స్త్రీల గురించి నిర్ధారిత సత్యంగా కాకుండా, రాజు ఎదుర్కొన్న వ్యక్తిగత ద్రోహం వల్ల కలిగిన నిరాశకు సంబంధించిన వ్యాఖ్యలుగా అర్థం చేసుకోవాలి.
ఇలా ఆలోచిస్తూ భర్తృహరి రాజు తీవ్రమైన దుఃఖం, విరక్తితో కుంగిపోయాడు. రాణిపై తాను ఉంచిన ప్రేమ, నమ్మకం బలహీనమైనవని, తప్పుడు ఆధారంపై నిలిచాయని అతనికి అనిపించింది. ఎంత బలంగా కనిపించినా లోకసంబంధాలు అనిశ్చితమైనవి, మార్పుకు లోబడినవని అతడు గ్రహించాడు. అమరత్వాన్ని ఇస్తుందని భావించిన ఫలం, మానవ సంబంధాల అస్థిరత్వాన్ని, ఊహించలేని స్వభావాన్ని అతనికి చూపించింది.
ఆ తరువాత రాజు కోరికలు, అనుబంధాల స్వభావం గురించి ఆలోచించడం ప్రారంభించాడు. కోరికలే మనిషిని ఆనందం, దుఃఖం అనే చక్రంలో బంధిస్తాయని గ్రహించాడు. కోరికలు నెరవేరినప్పుడు కొంతకాలం సంతోషం కలుగుతుంది; అవి నెరవేరకపోయినా, నమ్మినవారు మోసం చేసినా తీవ్రమైన బాధ కలుగుతుంది. అందువల్ల భౌతిక సుఖాలు, సంబంధాలపై అతిగా ఆధారపడటం బాధకు దారి తీస్తుందని అతనికి అర్థమైంది. ఈ అనుభవం అతని పాత నమ్మకాల పునాదులను కదిలించి, భౌతిక ప్రపంచానికి అతీతమైన దారిని అన్వేషించేలా చేసింది.
క్రమంగా అతనిలో విరక్తి పెరిగింది. రాజుగా తన జీవితానికి ఉన్న ప్రయోజనం ఏమిటని ప్రశ్నించుకున్నాడు. అధికారం, సంపద, అమరత్వం కూడా మనశ్శాంతిని లేదా నిజమైన సంతోషాన్ని హామీ ఇవ్వలేకపోతే వాటి వల్ల ప్రయోజనం ఏమిటి? సింహాసనం, ధనసంపద, రాజభవన విలాసాలు అతనికి అర్థరహితంగా కనిపించాయి. క్షణిక సుఖాల కోసం జీవించడంకంటే సత్యాన్వేషణకు, ఆత్మజ్ఞానానికి అంకితమైన జీవితం విలువైనదని భావించాడు.
లోకబంధాలను విడిచిపెట్టి ఉన్నత జ్ఞానం, అంతరంగ శాంతి కోసం ప్రయత్నించిన ఋషులు, తపస్వుల మార్గం వైపు అతని ఆలోచనలు మళ్లాయి. ఆ జీవితం కఠినమైనదే అయినప్పటికీ, లోకజీవితంలో కనిపించే మోసం, నిరాశల నుంచి విముక్తిని అందించగలదని అతనికి అనిపించింది. సంపదను కూడబెట్టడంలోనే జ్ఞానం లేదని, అవసరమైనప్పుడు వదులుకోవడంలోనూ జ్ఞానం ఉందని గ్రహించాడు.
కాలక్రమంలో ఈ అంతర్గత మార్పు భర్తృహరిని రాజ్యబాధ్యతల నుంచి దూరమయ్యే నిర్ణయానికి నడిపించింది. రాజ్యపాలనను సమర్థులైన వారి చేతుల్లో ఉంచి, త్యాగమార్గాన్ని ఎంచుకున్నాడు. రాజభవనం, దాని సౌకర్యాలన్నింటినీ విడిచిపెట్టి ఆధ్యాత్మిక సత్యాన్వేషణకు బయలుదేరాడు. బాధ ద్వారా కొన్నిసార్లు లోతైన అవగాహన కలుగుతుందని, అనుకోని అనుభవాలే జీవితంలోని గొప్ప పాఠాలను నేర్పుతాయని ఈ కథ గుర్తుచేస్తుంది.
చివరికి అమరత్వఫలం ఎవరికీ శాశ్వత జీవితం ఇవ్వలేదు. అయితే అది రాజుకు మరింత విలువైనదాన్ని ఇచ్చింది—మాయల వెనుక ఉన్న వాస్తవాన్ని గుర్తించే జ్ఞానాన్ని, జీవితానికి ఉన్నతమైన ప్రయోజనం కోసం అన్వేషించే ధైర్యాన్ని.