(1) భారతదేశ పరిధిలోని హైకోర్టు పౌర విచారణలో ఇచ్చిన తీర్పు, డిక్రీ లేదా తుది ఉత్తర్వుపై సుప్రీంకోర్టుకు అప్పీల్ చేయవచ్చు. అయితే అధికరణం 134A ప్రకారం హైకోర్టు ధృవీకరణ ఇవ్వాలి.
(a) ఆ కేసులో సాధారణ ప్రాముఖ్యత కలిగిన గణనీయమైన న్యాయప్రశ్న ఉందని; మరియు
(b) ఆ ప్రశ్నను సుప్రీంకోర్టు నిర్ణయించాల్సిన అవసరం ఉందని హైకోర్టు అభిప్రాయపడాలి.
(2) అధికరణం 132లో ఏదైనా ఉన్నప్పటికీ, పై నిబంధన ప్రకారం సుప్రీంకోర్టుకు అప్పీల్ చేసే పక్షం, రాజ్యాంగ వ్యాఖ్యానానికి సంబంధించిన గణనీయమైన న్యాయప్రశ్నను తప్పుగా నిర్ణయించారని అప్పీల్‌లో ఒక కారణంగా పేర్కొనవచ్చు.
జేమ్స్ జోసెఫ్ వర్సెస్ కేరళ రాష్ట్రం కేసులో అప్పీళ్ల గురించి ఈ సూత్రాలు పేర్కొనబడ్డాయి:
(i) అప్పీల్ అనేది దిగువ న్యాయస్థానం నిర్ణయాన్ని ఉన్నత వేదిక తిరిగి పరిశీలించే ప్రక్రియ. ఇందులో వాస్తవాలు, న్యాయప్రశ్నలు రెండింటినీ పరిశీలించవచ్చు. నిర్ణయాన్ని సమర్థించడం, తిరస్కరించడం, మార్చడం లేదా నిర్దేశాలతో కొత్త నిర్ణయం కోసం కేసును దిగువ వేదికకు తిరిగి పంపడం వంటి అధికారాలు అప్పీల్ వేదికకు ఉండవచ్చు.
(ii) అప్పీల్ అధికార పరిధిని శాసనసభ పరిమితం చేయవచ్చు లేదా నియంత్రించవచ్చు. ఆ అధికార పరిధి ఎంతవరకు ఉంటుందో, అప్పీల్ హక్కును కల్పించే చట్టంలోని పదజాలాన్ని బట్టి నిర్ణయించాలి.
(iii) అప్పీల్ మొదటి అప్పీలా, రెండవ అప్పీలా అన్నదానిపై మాత్రమే అధికార పరిధి విస్తృతి ఆధారపడదు. అప్పీల్ హక్కును ఇచ్చిన చట్టం ఏ పరిమితులు విధించిందో దానిపైనే ఆధారపడుతుంది.
(iv) అప్పీల్ అధికారాన్ని పరిమితం చేయాలనుకుంటే శాసనసభ ఆ పరిమితులను అప్పీల్ నిబంధనలో స్పష్టంగా పేర్కొనవచ్చు. లేదా సివిల్ ప్రొసీజర్ కోడ్‌లోని సెక్షన్ 100ను ప్రత్యక్షంగా లేదా పరోక్షంగా ఆ అప్పీల్ నిబంధనలో భాగం చేయవచ్చు.
(v) సాధారణంగా అసలు ఉత్తర్వులు లేదా డిక్రీలపై మొదటి అప్పీళ్లలో చట్టం ప్రత్యేక పరిమితులు విధించకపోతే వాస్తవాలు, చట్టం రెండింటినీ మళ్లీ విచారించవచ్చు. అప్పీల్ నిర్ణయాలపై రెండవ అప్పీళ్లు సాధారణంగా న్యాయప్రశ్నలకే పరిమితం కావచ్చు. అయితే ప్రతి రెండవ అప్పీల్ తప్పనిసరిగా న్యాయప్రశ్నలకే పరిమితం కావాలనే సార్వత్రిక సూత్రం లేదు; సంబంధిత చట్టంలోని పదజాలమే పరిధిని నిర్ణయిస్తుంది.
(vi) అప్పీల్ పరిధిపై చట్టం ఎలాంటి పరిమితి విధించకపోతే, చట్టం మరియు వాస్తవాలు రెండింటిపై తిరిగి విచారణకు అవకాశం ఉన్నట్లుగా అర్థం చేసుకోవాలి. రెండవ అప్పీళ్ల కోసం శాసనసభ ప్రత్యేకమైన, స్వతంత్ర నిబంధన రూపొందించి దాని పరిధిపై పరిమితి పెట్టకపోతే, సెక్షన్ 100 పరిమితులను ఆ ప్రత్యేక నిబంధనలోకి చేర్చి చదవడం అనుమతించబడదు.
(1) ఈ అధ్యాయంలో ఏదైనా ఉన్నప్పటికీ, భారతదేశ పరిధిలోని ఏ న్యాయస్థానం లేదా ట్రిబ్యునల్ అయినా ఏదైనా కేసు లేదా వ్యవహారంలో ఇచ్చిన తీర్పు, డిక్రీ, నిర్ణయం, శిక్ష లేదా ఉత్తర్వుపై అప్పీల్ చేయడానికి సుప్రీంకోర్టు తన విచక్షణాధికారంతో ప్రత్యేక అనుమతి ఇవ్వవచ్చు.
(2) సాయుధ దళాలకు సంబంధించిన చట్టం కింద లేదా దాని ఆధారంగా ఏర్పడిన ఏ న్యాయస్థానం లేదా ట్రిబ్యునల్ ఇచ్చిన తీర్పు, నిర్ణయం, శిక్ష లేదా ఉత్తర్వుకు పై నిబంధన వర్తించదు.
భారత రాజ్యాంగంలోని అధికరణం 136 ప్రకారం, భారతదేశంలోని న్యాయస్థానం లేదా ట్రిబ్యునల్ ఇచ్చిన తీర్పు, డిక్రీ, నిర్ణయం లేదా ఉత్తర్వుతో బాధపడిన వ్యక్తి సుప్రీంకోర్టును ఆశ్రయించవచ్చు. అందువల్ల హైకోర్టు లేదా ట్రిబ్యునల్ ఉత్తర్వుపై బాధితుడు ప్రత్యేక అనుమతి పిటిషన్ (SLP) దాఖలు చేయవచ్చు.
మూల పాఠ్యంలో పేర్కొన్న 1966 సుప్రీంకోర్టు నియమావళిలోని ఆర్డర్ XVI, ప్రత్యేక అనుమతి పిటిషన్లకు సంబంధించినదిగా చెప్పబడింది. హైకోర్టు సుప్రీంకోర్టుకు అప్పీల్ చేయడానికి అనుమతి నిరాకరించిన ఉత్తర్వుపై లేదా హైకోర్టు తీర్పు/ఉత్తర్వుపైనే SLP దాఖలు చేయవచ్చని పాఠ్యం వివరిస్తుంది. హైకోర్టు తీర్పుపై పిటిషన్ దాఖలు చేయడానికి తీర్పు లేదా ఉత్తర్వు తేదీ నుంచి 90 రోజులు, అప్పీల్‌కు అనుమతి ధృవీకరణ ఇవ్వడానికి హైకోర్టు నిరాకరించిన ఉత్తర్వుపై 60 రోజుల గడువు ఉంటుందని మూల పాఠ్యం పేర్కొంటుంది. ధృవీకరించిన ప్రతిని పొందేందుకు పట్టిన సమయాన్ని, పరిమితి చట్టం 1963లోని సంబంధిత నిబంధనలకు లోబడి పరిగణించవచ్చని కూడా అందులో ఉంది. ఈ గడువులు మూల పాఠ్యంలో పేర్కొన్న వివరాలు మాత్రమే; ప్రస్తుత నియమాలను విడిగా ధృవీకరించాలి.
అధికరణం 133 లేదా 134 కింద హైకోర్టు ధృవీకరణ ఇవ్వని పౌర లేదా క్రిమినల్ వ్యవహారాల్లో, తగిన సందర్భంలో హైకోర్టు ఉత్తర్వుపై సుప్రీంకోర్టు తన విచక్షణాధికారాన్ని ఉపయోగించవచ్చు. పారిశ్రామిక ట్రిబ్యునల్ సహా న్యాయస్థానం లేదా ట్రిబ్యునల్ ఉత్తర్వులపై కూడా అధికరణం 136 కింద SLP దాఖలు చేయవచ్చు. ఈ అధికారం అసాధారణ పరిస్థితుల్లో మాత్రమే వినియోగించాల్సినదని మూల పాఠ్యం పేర్కొంటుంది.
పార్లమెంటు చేసిన ఏదైనా చట్టం లేదా అధికరణం 145 కింద రూపొందించిన నియమాలకు లోబడి, సుప్రీంకోర్టు తాను ప్రకటించిన తీర్పును లేదా ఇచ్చిన ఉత్తర్వును పునఃసమీక్షించే అధికారం కలిగి ఉంటుంది.
1966 సుప్రీంకోర్టు నియమావళిలోని భాగం VIII, ఆర్డర్ XL పునఃసమీక్షకు సంబంధించినదని మూల పాఠ్యం చెబుతుంది. అందులోని నియమం 1 ప్రకారం, సివిల్ వ్యవహారంలో కోడ్ ఆఫ్ సివిల్ ప్రొసీజర్‌లోని ఆర్డర్ XLVII నియమం 1లో పేర్కొన్న కారణాలపైనే పునఃసమీక్ష పిటిషన్‌ను స్వీకరిస్తారు. క్రిమినల్ వ్యవహారంలో రికార్డును పరిశీలించినప్పుడు స్పష్టంగా కనిపించే పొరపాటు ఆధారంగా పునఃసమీక్ష కోరవచ్చు.
1908 సివిల్ ప్రొసీజర్ కోడ్‌లోని ఆర్డర్ XLVII, నియమం 1(1) ప్రకారం, బాధిత వ్యక్తి కొన్ని పరిస్థితుల్లో పునఃసమీక్ష కోరవచ్చు: (a) అప్పీల్‌కు అవకాశం ఉన్నప్పటికీ అప్పీల్ చేయని డిక్రీ లేదా ఉత్తర్వు; (b) అప్పీల్‌కు అవకాశం లేని డిక్రీ లేదా ఉత్తర్వు; లేదా (c) చిన్న కారణాల న్యాయస్థానం నుంచి వచ్చిన సూచనపై నిర్ణయం. తగిన జాగ్రత్తలు తీసుకున్నప్పటికీ ముందుగా తెలియని లేదా అప్పటి సమయంలో సమర్పించలేని కొత్త, ముఖ్యమైన విషయం లేదా సాక్ష్యం బయటపడితే; రికార్డుపై స్పష్టంగా కనిపించే పొరపాటు ఉంటే; లేదా మరేదైనా సరిపడిన కారణం ఉంటే, సంబంధిత ఉత్తర్వు ఇచ్చిన న్యాయస్థానంలో పునఃసమీక్ష కోరవచ్చు.
సంక్షిప్తంగా, పునఃసమీక్షకు ప్రధాన కారణాలు: (i) తగిన శ్రద్ధ తీసుకున్నప్పటికీ ముందుగా తెలియని లేదా సమర్పించలేని కొత్త, ముఖ్యమైన విషయం లేదా సాక్ష్యం లభించడం; (ii) రికార్డుపై స్పష్టంగా కనిపించే తప్పు లేదా పొరపాటు; (iii) ఇతర సరిపడిన కారణం. క్రిమినల్ వ్యవహారాల్లో రికార్డుపై స్పష్టంగా కనిపించే పొరపాటు ఆధారంగా పునఃసమీక్ష అనుమతించబడుతుందని పాఠ్యం పేర్కొంటుంది.
సుప్రీంకోర్టు ప్రకటించిన చట్టం భారతదేశ పరిధిలోని అన్ని న్యాయస్థానాలకు బంధనకరంగా ఉంటుంది.
న్యాయ తీర్పులో నిర్ణయానికి అవసరమైన ప్రధాన కారణాన్ని సాధారణంగా ‘రేషియో డెసిడెండి’ (తీర్పుకు ఆధారమైన న్యాయసూత్రం) అనే పదంతో వివరిస్తారు. దీనిపై రెండు ప్రముఖ అభిప్రాయాలు ఉన్నాయి. సంప్రదాయ సిద్ధాంతం ప్రకారం, కేసులో వచ్చిన ఫలితానికి అవసరమని న్యాయస్థానం భావించిన నియమం లేదా సూత్రమే రేషియో. గుడ్‌హార్ట్ సిద్ధాంతం ప్రకారం, పూర్వ కేసులో న్యాయమూర్తి ముఖ్యమైనవిగా గుర్తించిన వాస్తవాలు మరియు వాటి ఆధారంగా ఇచ్చిన నిర్ణయమే దాని సారాంశం.
భారతదేశంలో ఒకే విధమైన వాస్తవాలు, చట్టప్రశ్నలు ఉన్న తరువాతి కేసులో సుప్రీంకోర్టు నిర్ణయం సంబంధిత న్యాయసూత్రంపై బంధన ప్రభావం కలిగి ఉంటుంది. యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా వర్సెస్ రఘుబీర్ సింగ్ కేసులో రాజ్యాంగ ధర్మాసనం, భారత న్యాయవ్యవస్థ శ్రేణీబద్ధమైన నిర్మాణాన్ని దృష్టిలో ఉంచుకుని సుప్రీంకోర్టు ప్రకటించే చట్టం ఖచ్చితంగా, స్పష్టంగా, స్థిరంగా ఉండటం అత్యంత ముఖ్యమని పేర్కొంది. న్యాయస్థానాల తీర్పులు పక్షాల మధ్య వివాదాన్ని పరిష్కరించడమే కాకుండా, భవిష్యత్తు కేసులకు వర్తించే బంధన న్యాయసూత్రాలను కూడా ప్రకటిస్తాయని వివరించింది.
బంధన పూర్వ నిర్ణయాల సిద్ధాంతం తీర్పుల్లో స్థిరత్వం, ఏకరూపతను పెంపొందిస్తుంది; చట్టం క్రమంగా అభివృద్ధి చెందేందుకు దోహదపడుతుంది; అలాగే రోజువారీ వ్యవహారాల్లో ప్రజలు తమ చర్యల చట్టపరమైన పరిణామాలను ముందుగా అంచనా వేసుకునేందుకు నమ్మகాన్ని కల్పిస్తుంది. అందువల్ల న్యాయస్థానాలు చట్టసూత్రాలను స్పష్టంగా, ఏకరీతిగా ప్రకటించాల్సిన అవసరం ఉందని పేర్కొంది.
మునిసిపల్ కార్పొరేషన్ ఆఫ్ ఢిల్లీ వర్సెస్ గుర్నామ్ కౌర్ కేసులో, కొన్ని పరిస్థితుల్లో సుప్రీంకోర్టు నిర్ణయాలు బంధన పూర్వ నిర్ణయాలుగా పరిగణించబడవని వివరించారు: (1) రేషియో డెసిడెండి భాగం కాని పక్క వ్యాఖ్యలు (obiter dicta); (2) చట్టం లేదా చట్టబలమున్న నియమాన్ని పరిగణనలోకి తీసుకోకుండా ఇచ్చిన నిర్ణయం (per incuriam); (3) సంబంధిత న్యాయప్రశ్నపై వాదన లేదా చర్చ లేకుండానే నిర్ణయం వచ్చిన పరిస్థితి (sub silentio); (4) పక్షాల సమ్మతితో ఇచ్చిన, పూర్వ నిర్ణయంగా పరిగణించరాదనే పరిమితి ఉన్న ఉత్తర్వు.
లాటిన్ పదబంధం ‘per incuriam’ అంటే అజాగ్రత్త లేదా అవసరమైన అంశాన్ని గమనించకపోవడం. ఉత్తరప్రదేశ్ రాష్ట్రం వర్సెస్ సింథటిక్స్ అండ్ కెమికల్స్ లిమిటెడ్ కేసులో ‘incuria’ అంటే నిర్లక్ష్యం అని వివరించారు. ఆచరణలో ‘per incuriam’ అనేది సంబంధిత చట్టం లేదా అంశాన్ని గమనించకపోవడం వల్ల ఏర్పడిన నిర్ణయాన్ని సూచించవచ్చని, ఇంగ్లీషు న్యాయస్థానాలు పూర్వ నిర్ణయాలను అనుసరించే సాధారణ నియమానికి మినహాయింపుగా ఈ సూత్రాన్ని అభివృద్ధి చేశాయని మూల పాఠ్యం పేర్కొంటుంది.
‘Sub silentio’ అనే మరో మినహాయింపు గురించి, ఒక న్యాయప్రశ్నను అసలు లేవనెత్తకపోయినా లేదా దానిపై న్యాయస్థానం ఆలోచించకపోయినా, ఆ అంశంపై వచ్చిన ముగింపును చట్ట ప్రకటనగా పరిగణించాలా అనే ప్రశ్నను చర్చిస్తుంది. సంబంధిత న్యాయప్రశ్న న్యాయస్థానం దృష్టికి రాకపోయినప్పుడు, ఆ నిర్ణయం సాంకేతిక అర్థంలో ‘sub silentio’గా పరిగణించబడవచ్చని పాఠ్యం వివరిస్తుంది.